Đáp lại lời khen nơi trang trọng chỉ cần ba phần: nhìn người khen, nói lời cảm ơn rõ ràng và thêm một câu ngắn nối tiếp câu chuyện, chẳng hạn ghi công cho người đã cùng làm hoặc hỏi lại họ một điều. Không chối, không kể dài về công sức của mình, và không vội khen ngược lại chỉ để trả nợ.
Nghe thì đơn giản, nhưng với nhiều người Việt, nhận một lời khen trước đông người còn khó hơn nhận một lời góp ý. Phản xạ quen thuộc là xua tay, cười trừ, "dạ có gì đâu ạ". Bài này giải thích vì sao phản xạ đó làm người khen hụt hẫng, đưa ra câu đáp mẫu cho từng kiểu lời khen, và cách xử lý những lời khen khó như khen ngoại hình, khen kèm so sánh hay khen mà nghe như mỉa.
Vì sao chối lời khen lại làm người khen hụt hẫng
Chị Hạnh là kiến trúc sư ở Khánh Hoà. Ở buổi tiệc mừng bàn giao một khu nghỉ dưỡng, giám đốc chủ đầu tư đứng dậy nâng ly và nói phần sảnh do chị thiết kế được khách khen nhiều nhất. Chị đỏ mặt, xua tay liên tục: "Dạ không đâu anh, em làm cũng bình thường thôi, nhờ anh chị bên mình duyệt nhanh." Không khí trùng xuống một nhịp. Sau buổi đó, một chị đồng nghiệp nói nhỏ: anh ấy đang muốn tôn vinh dự án của chính mình, chị chối đi là vô tình nói lựa chọn của anh ấy cũng bình thường.
Lời khen là một món quà nhỏ. Người khen đã chọn thời điểm, chọn lời và đôi khi chọn nói trước đông người. Khi bạn chối, bạn đang trả món quà lại, và ngầm nói rằng người khen nhận xét sai. Với cấp trên, đối tác hay người lớn tuổi, điều này càng dễ gây khó xử.
Khiêm tốn thật không nằm ở việc phủ nhận, mà ở việc không làm to thêm điều được khen. Nhận lời khen một cách bình thản, rồi chuyển sự chú ý sang người khác hoặc sang câu chuyện chung, đó là cách vừa nhận món quà vừa không biến mình thành trung tâm.
Ba kiểu đáp hay gặp và điều người khen cảm nhận
Bảng dưới đây so sánh ba phản xạ phổ biến với cách đáp nên tập. Cột giữa là điều người khen nghe ra, dù bạn không hề có ý đó.
| Kiểu đáp | Ví dụ | Người khen nghe ra | Nên đổi thành |
|---|---|---|---|
| Chối | "Dạ có gì đâu, em làm bình thường thôi" | Nhận xét của mình bị bác | "Em cảm ơn anh, em vui vì anh thấy vậy" |
| Kể công | "Dạ vâng, em thức ba đêm liền mới xong đấy" | Mình vừa mở đường cho một bài kể khổ | "Em cảm ơn chị, đợt đó cả nhóm cũng dồn sức nhiều" |
| Khen ngược ngay lập tức | "Dạ chị mới là người giỏi" | Lời khen của mình bị trả lại cho xong | "Em cảm ơn chị", rồi để dành lời khen thật cho lúc khác |
| Đùa chữa ngượng | "Chắc anh khen để em trả tiền bữa này" | Mình bị xem nhẹ | "Em cảm ơn anh, nghe anh nói vậy em mừng lắm" |
| Im lặng, cúi đầu | Cười, không nói gì | Không chắc người kia có nghe hay có vui không | Nhìn người khen, nói rõ lời cảm ơn |
Không cần học thuộc câu chữ. Chỉ cần nhớ cột cuối có điểm chung: luôn bắt đầu bằng lời cảm ơn trọn vẹn, và phần sau, nếu có, là mở ra chứ không phải phủ nhận.
Câu đáp mẫu theo từng loại lời khen
Mỗi loại lời khen có cách đáp hợp riêng. Các câu dưới đây chỉ là gợi ý để bạn tìm giọng của mình, xưng hô thì đổi theo người khen.
- Khen công việc, trước đông người: "Em cảm ơn anh. Phần này có công lớn của chị Lan bên kỹ thuật, em xin nhận thay cả nhóm." Câu này nhận lời khen và chia ra cho đúng người.
- Khen trang phục, vẻ ngoài: "Em cảm ơn chị, chị khen làm em vui cả buổi." Không cần kể mua ở đâu, giá bao nhiêu, đã mặc mấy lần.
- Khen bài phát biểu, phần trình bày: "Dạ em cảm ơn anh. Anh thấy phần nào cần nói rõ hơn không ạ?" Câu hỏi lại cho thấy bạn coi trọng ý kiến của họ.
- Khen bữa ăn khi bạn là chủ nhà: "Mình mừng vì anh chị ăn ngon miệng. Món cá này là công thức của mẹ mình." Chủ nhà nhận lời khen bằng câu chuyện nhỏ thay vì kể công nấu nướng.
- Khen con cái, gia đình: "Em cảm ơn chị, để tối em kể cho cháu nghe, cháu sẽ vui lắm." Không cần kể thêm thành tích của con.
- Khen bằng tin nhắn sau buổi tiệc: trả lời trong ngày, ngắn, cảm ơn và nhắc lại một chi tiết của buổi gặp để tin nhắn không chỉ là câu xã giao.
Được khen trước tập thể: ghi công sao cho đúng
Ghi công cụ thể, không ghi công chung chung. "Cảm ơn cả nhóm" thì ai cũng nói. "Phần mặt đứng là của anh Tâm, phần chiếu sáng là của bạn Như" thì người được nhắc tên mới thật sự thấy được ghi nhận, và người khen cũng biết thêm về đội của bạn.
Không đẩy hết công cho người khác. Nếu bạn là người làm chính mà lại nói "em chỉ ngồi tổng hợp thôi", người khen sẽ thấy bối rối và đồng đội của bạn cũng khó xử. Nhận phần của mình, chia phần của người khác.
Nói ngắn. Một hai câu là đủ. Lời khen trước tập thể không phải là lúc phát biểu cảm nghĩ, trừ khi người dẫn chương trình mời bạn nói.
Nhìn người khen trước, nhìn tập thể sau. Lời cảm ơn đầu tiên dành cho người đã khen, khi nhắc tên đồng đội thì đưa mắt về phía họ. Cử chỉ này nhỏ nhưng giúp mọi người theo kịp ai đang được nói đến.
Nhớ những ai vắng mặt. Nếu người có đóng góp lớn không có mặt hôm đó, nhắc tên họ và sau buổi tiệc nhắn kể lại cho họ biết. Đó là cách lời khen đi tới đúng người.
Những lời khen khó: ngoại hình, so sánh, nghe như mỉa
Có những lời khen làm người nhận lúng túng vì nội dung của nó. Khen ngoại hình một cách quá chi tiết, khen kèm so sánh với người khác đang có mặt, hoặc khen mà giọng điệu khiến bạn không chắc đó là khen hay là châm chọc. Nguyên tắc chung là đáp vào phần dễ chịu nhất của lời khen, bỏ qua phần còn lại, và chuyển câu chuyện.
Với lời khen ngoại hình làm bạn không thoải mái, chẳng hạn bình luận về vóc dáng, cân nặng, một câu cảm ơn ngắn, giọng trung tính, rồi hỏi sang chuyện khác là đủ: "Dạ em cảm ơn chị. Chị đi tiệc này lâu chưa ạ?" Không cười hùa, không giải thích, cũng không cần phản bác trước mặt mọi người.
Với lời khen kèm so sánh, ví dụ "em trình bày còn hay hơn anh Quân năm ngoái", người được so sánh có thể đang đứng gần. Cách đáp là cảm ơn rồi gỡ phần so sánh một cách nhẹ: "Dạ em cảm ơn anh, em cũng học được nhiều từ bài của anh Quân." Như vậy không ai bị đặt xuống thấp hơn.
Với lời khen nghe như mỉa, cách an toàn nhất là coi đó là lời khen thật và cảm ơn một cách bình thản. Nếu người nói có ý châm chọc, sự bình thản khiến câu châm chọc không có chỗ bám. Nếu họ thật lòng mà chỉ vụng lời, bạn đã đáp đúng.
Khen người khác sao cho lời khen dễ nhận
Hiểu được cảm giác khi nhận lời khen cũng giúp bạn khen người khác khéo hơn. Lời khen dễ nhận nhất là lời khen cụ thể, nói về việc làm chứ không chỉ về con người, và không đặt người được khen vào thế phải đáp lời trước quá nhiều người.
So sánh hai câu. "Em giỏi quá" khiến người nghe chỉ biết cười và chối. "Phần mở đầu em kể chuyện người thợ gỗ làm cả phòng chú ý hẳn" cho người nghe biết chính xác điều gì được ghi nhận, và họ có thể đáp bằng một câu cảm ơn rồi kể thêm về nó. Lời khen cụ thể cũng khó bị hiểu là nịnh, vì nó cho thấy bạn đã thật sự để ý.
Về thời điểm, lời khen về công việc thường hợp khi nói trước tập thể, vì nó cũng là lời ghi nhận chính thức. Lời khen về ngoại hình, về gia đình thì hợp hơn khi nói riêng, ngắn và nhẹ. Tránh khen một người bằng cách so sánh với người khác đang có mặt, và tránh khen về những thứ người kia không tự chọn như vóc dáng hay màu da.
Cuối cùng, khen xong thì để người kia đáp, đừng nói thêm. Nếu họ chối, cứ mỉm cười và chuyển chuyện. Bạn không cần thuyết phục ai nhận lời khen của mình; bạn chỉ cần nói ra một điều tốt đẹp mà bạn thật sự thấy.
Lỡ đáp vụng thì gỡ thế nào
Lỡ chối phăng lời khen của cấp trên trước bàn tiệc, như trường hợp chị Hạnh, vẫn có cách gỡ trong cùng buổi. Lúc có dịp nói chuyện riêng, chỉ cần một câu: "Lúc nãy em ngượng quá nên trả lời vụng, em cảm ơn anh đã nhắc đến phần sảnh, em mừng lắm." Câu nói ngắn này làm lời khen được nhận trọn, và thường người khen sẽ nhớ câu này lâu hơn cả câu chối lúc trước.
Lỡ kể công quá dài, khi nhận ra thì dừng lại giữa chừng và chuyển: "Mà thôi, chuyện đó dài lắm, anh chị dùng món đi kẻo nguội." Không cần xin lỗi vì đã nói nhiều.
Lỡ quên nhắc tên một đồng đội trong lúc được khen trước tập thể, tìm người đó sau buổi tiệc, nói thật rằng mình đã sót, và nếu có dịp gần nhất như buổi họp nhóm, nhắc lại phần đóng góp của họ trước mọi người. Sự sửa sai công khai ở lần sau có giá trị hơn một lời xin lỗi riêng.
Còn nếu bạn là người khen và thấy người kia lúng túng, đừng nhấn thêm "thật mà, chị nói thật đấy". Mỉm cười rồi chuyển sang chuyện khác, để họ có khoảng trống lấy lại bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Được khen mà nói "dạ có gì đâu ạ" có phải là khiêm tốn không?
Ý định là khiêm tốn, nhưng người khen dễ nghe ra rằng nhận xét của họ không đúng. Thay bằng "em cảm ơn anh" kèm một câu ngắn, vừa giữ được sự khiêm nhường vừa không làm người khen hụt hẫng.
Được khen thì có cần khen lại ngay không?
Không cần. Khen lại ngay lập tức thường nghe như trả nợ. Nếu bạn thật lòng muốn khen người đó, để đến một lúc khác trong buổi và khen một điều cụ thể, lời khen sẽ có trọng lượng hơn.
Được khen trang phục có nên kể mua ở đâu không?
Chỉ kể khi người kia hỏi. Tự kể nơi mua, giá tiền hay thương hiệu dễ biến lời đáp thành khoe, điều mà phép lịch sự nơi trang trọng luôn tránh. Một câu cảm ơn là đủ.
Sếp khen mình trước mặt đồng nghiệp thì nên đáp thế nào?
Cảm ơn sếp, rồi nhắc tên cụ thể những người đã cùng làm. Cách này giúp đồng nghiệp không thấy bị gạt ra ngoài và cho sếp thấy bạn hiểu công việc là của cả nhóm.
Bị khen về cân nặng, vóc dáng làm mình khó chịu thì sao?
Cảm ơn ngắn với giọng trung tính rồi chuyển câu chuyện. Không cần phản bác trước mặt mọi người. Nếu người đó lặp lại nhiều lần, nên nói riêng với họ rằng bạn không thoải mái khi bàn về chuyện này.
Nhận lời khen bằng tin nhắn sau sự kiện thì trả lời thế nào?
Trả lời trong ngày, cảm ơn và nhắc một chi tiết cụ thể của buổi gặp, chẳng hạn câu chuyện hai người đã trao đổi. Tin nhắn có chi tiết riêng cho thấy bạn nhớ người đó, không chỉ đáp lễ.