Ở buổi tiệc và cuộc gặp trang trọng, nên tránh những chủ đề khiến người nghe phải lộ chuyện riêng hoặc phải đứng về một phía: thu nhập và tài sản, tuổi tác, hôn nhân và con cái, cân nặng và ngoại hình, bệnh tật, chính trị, niềm tin riêng, chuyện xấu của người vắng mặt. Khi chính bạn bị hỏi những chuyện này, đáp ngắn, vui vẻ, không giải thích, rồi hỏi lại một câu nhẹ để chuyển hướng.
Phần lớn câu hỏi tế nhị không xuất phát từ ác ý. Ở Việt Nam, hỏi lương, hỏi bao giờ cưới, khen “dạo này béo ra” nhiều khi là cách người lớn tuổi tỏ ra quan tâm. Nhưng ở dịp trang trọng, với người chưa thân, những câu đó đặt người nghe vào thế khó trước mặt người khác. Bài này giải thích vì sao từng nhóm chủ đề nên tránh, câu thay thế cho người muốn hỏi thăm, và cách lái chuyện khi bạn là người bị hỏi.
Các nhóm chủ đề nên tránh và câu thay thế
Bảng dưới không cấm bạn quan tâm đến người khác, mà đưa ra cách hỏi thăm không buộc người kia phải lộ con số hay chuyện riêng. Cột cuối là câu dùng được ngay nếu bạn thật lòng muốn hỏi.
| Chủ đề | Vì sao nên tránh | Câu thay thế |
|---|---|---|
| Thu nhập, giá nhà, giá xe | Người nghe phải lộ con số, người ngồi cạnh tự so sánh | “Công việc mới của anh có hợp không ạ?” |
| Tuổi tác, nhất là với phụ nữ | Nhiều người không muốn tuổi bị đem ra bàn trước người lạ | Không cần hỏi; nếu cần xưng hô thì hỏi “Em nên gọi chị thế nào ạ?” |
| Hôn nhân, người yêu, con cái | Có người đang khó khăn chuyện con cái, vừa đổ vỡ, hoặc chỉ không muốn nói | “Dạo này chị có đi đâu chơi cuối tuần không?” |
| Cân nặng, ngoại hình, sức khoẻ | Thay đổi ngoại hình có thể do bệnh, do khó khăn, người kia không muốn bị để ý | Khen điều họ chọn: “Màu áo hợp với chị quá” |
| Chính trị, niềm tin riêng | Dễ chia phe, không có câu trả lời làm cả bàn dễ chịu | Chuyển sang chuyện thành phố, du lịch, món ăn |
| Chuyện không hay về người vắng mặt | Người nghe có thể là người quen của họ; bạn mất uy tín | Nói về điều tốt của người đó, hoặc im lặng |
Một mẹo dễ nhớ: nếu câu trả lời có thể là một con số, một nỗi buồn hay một lựa chọn phe, đừng hỏi ở bàn tiệc. Những câu đó dành cho khi hai người đã đủ thân và đang ngồi riêng.
Vì sao câu hỏi “quan tâm” lại làm người nghe khó xử
Chị Hà, ba mươi tư tuổi, kỹ sư xây dựng ở Hà Nội, đi dự tiệc mừng thọ ông nội của một đồng nghiệp. Trong hai giờ, chị được hỏi bốn lần “Bao giờ lấy chồng?”, hai lần “Lương kỹ sư bây giờ được bao nhiêu?”, và một lần “Sao dạo này gầy thế, có ốm không?”. Không ai trong số người hỏi có ý xấu, nhưng cuối buổi chị chỉ muốn về sớm.
Vấn đề nằm ở chỗ những câu hỏi đó được hỏi trước đông người. Hỏi riêng, chị có thể trả lời thật, kể dài, hoặc nói thẳng là không muốn bàn. Hỏi trước cả bàn, chị chỉ còn hai lựa chọn: trả lời một chuyện riêng trước người lạ, hoặc né và trở thành người “khó gần”. Câu hỏi quan tâm biến thành áp lực chỉ vì sai bối cảnh.
Nơi trang trọng luôn có người bạn không biết hoàn cảnh: một người vừa mất việc, một cặp đang chữa hiếm muộn, một người đang điều trị bệnh. Một câu hỏi vô tình về lương, con cái hay sức khoẻ có thể chạm vào đúng chỗ đau của họ. Tránh các chủ đề đó không phải là lạnh lùng, mà là chừa cho người khác quyền tự kể khi họ muốn.
Điều đáng làm thay vào đó là hỏi những câu mở cho người kia tự chọn kể gì: “Dạo này chị thế nào?” để họ quyết định kể chuyện công việc, chuyện đi chơi hay chuyện gia đình.
Khi bạn bị hỏi: câu lái chuyện theo từng câu hỏi
Cách lái chuyện gồm ba nhịp: đáp ngắn và vui vẻ, không giải thích, rồi hỏi lại một câu nhẹ về chủ đề khác. Không cần nói dối, cũng không cần nói thẳng “Chuyện đó riêng tư”, trừ khi bị hỏi dồn.
| Câu hỏi | Câu đáp gợi ý | Câu chuyển hướng |
|---|---|---|
| “Lương em giờ được bao nhiêu?” | “Dạ đủ sống và đủ vui anh ạ.” | “Mà dạo này công việc bên anh có bận không?” |
| “Bao giờ lấy chồng?” | “Dạ có tin vui em báo cô đầu tiên ạ.” | “Cô dạo này còn đi tập dưỡng sinh buổi sáng không ạ?” |
| “Sao chưa có con?” | “Dạ chuyện đó để duyên đến cô ạ.” | “Cháu nội cô năm nay vào lớp mấy rồi ạ?” |
| “Dạo này béo ra nhỉ?” | “Dạ dạo này em ăn ngon ngủ khoẻ ạ.” | “Món gỏi hôm nay ngon quá, chú đã thử chưa ạ?” |
| “Nhà này em mua hết bao nhiêu?” | “Dạ em vẫn đang trả góp dần anh ạ.” | “Khu anh ở dạo này có gì mới không?” |
| Bị hỏi dồn lần thứ ba | “Dạ chuyện này em xin phép giữ riêng một chút ạ”, kèm nụ cười | Quay sang mời người khác một món hoặc nâng ly nước |
Câu đáp càng nhẹ thì người hỏi càng ít thấy bị từ chối. Câu chuyển hướng nên là một câu hỏi về chính người hỏi, vì ai cũng thích được hỏi chuyện của mình, và họ sẽ quên ngay câu hỏi lúc nãy.
Những câu tưởng vô hại mà nên bỏ
“Trông chị trẻ hơn tuổi nhiều.” Câu này ngầm nhắc chuyện tuổi và ngầm so với một chuẩn già trẻ nào đó. Khen cụ thể điều người kia chọn, như kiểu tóc hay màu áo, an toàn hơn khen “trẻ”.
“Làm ở đó chắc lương cao lắm nhỉ?” Không hỏi con số nhưng vẫn kéo câu chuyện về tiền. Người nghe phải chọn giữa khiêm tốn giả hay xác nhận trước người lạ. Hỏi về công việc họ làm, không hỏi về thu nhập.
“Người miền này hay thế này lắm.” Nhận xét gắn với vùng miền, quê quán, dù là khen, dễ thành rập khuôn và chạm tự ái của người nghe. Nói về con người cụ thể, không nói về cả một vùng.
“Em chẳng biết gì về mấy chuyện này, dân văn phòng mà.” Tự hạ mình kèm một nhóm người khác cũng là một dạng nhận xét người vắng mặt. Nói đơn giản “Em chưa rành chuyện này, anh kể thêm với” là đủ khiêm tốn.
Khi người khác đang bị hỏi khó: giúp mà không lộ
Ở bàn tiệc, bạn thường là người ngồi cạnh khi ai đó bị hỏi dồn. Không cần lên tiếng bênh vực, vì như vậy càng làm câu hỏi lớn chuyện. Cách giúp tinh tế nhất là tạo một ngã rẽ cho câu chuyện: hỏi người hỏi một câu khác, mời cả bàn nâng ly nước, khen món vừa dọn ra, hoặc kể một chuyện vui liên quan đến dịp đang dự.
Ví dụ, khi bà cụ ngồi đầu bàn hỏi cô cháu dâu “Bao giờ có cháu cho bà bế”, người ngồi cạnh có thể chen nhẹ: “Bà ơi, cháu nghe nói hồi trẻ bà nấu cỗ cho cả làng, món nào bà nấu ngon nhất ạ?”. Bà cụ sẽ kể chuyện ngày xưa, cô cháu dâu được giải vây, và không ai thấy có gì bất thường.
Nếu bạn là chủ tiệc, việc này càng thuộc phần của bạn. Chủ nhà để ý câu chuyện ở các bàn, khi thấy một vị khách lúng túng thì đến mời rượu hoặc nước, hỏi han, kéo câu chuyện sang hướng chung. Đây là nghệ thuật làm chủ nhà ít người để ý nhưng khách nào cũng cảm nhận được.
Sau buổi tiệc, nếu thân với người bị hỏi khó, một tin nhắn ngắn kiểu “Hôm nay vui nhỉ, mà bàn mình hỏi nhiều quá, chị đừng để bụng” cho họ biết có người hiểu.
Lỡ chạm vào chuyện tế nhị thì gỡ thế nào
Nhận ra qua nét mặt, không qua lời. Người bị chạm chuyện buồn hiếm khi nói thẳng. Họ khựng lại, cười gượng, trả lời cụt hoặc nhìn xuống ly. Khi thấy những dấu hiệu đó ngay sau câu mình vừa hỏi, coi như câu hỏi đã chạm chỗ không nên chạm.
Xin lỗi ngắn, không truy thêm. “Em xin lỗi, em hỏi vô ý quá.” Một câu là đủ. Đừng hỏi tiếp “Có chuyện gì à chị?”, vì như vậy là bắt người kia giải thích đúng điều họ đang muốn tránh.
Chuyển sang chủ đề hoàn toàn khác. Không chuyển sang chủ đề gần kề. Lỡ hỏi chuyện con cái thì đừng chuyển sang chuyện cháu chắt, mà hỏi về món ăn, về chuyến đi, về công việc của người kia ở mức chung.
Không nhắc lại sau buổi trước mặt người khác. Nếu thân và thật lòng muốn hỏi thăm, nhắn riêng sau vài ngày, lời lẽ nhẹ nhàng và cho người kia quyền không trả lời. Còn với người mới quen, để chuyện đó qua đi là tôn trọng nhất.
Những điều không cần quá lo
Tránh chủ đề tế nhị không có nghĩa là phải nói chuyện như đi trên băng mỏng. Một vài điều nhiều người tưởng phải kiêng nhưng thật ra dùng được bình thường:
- Hỏi quê ở đâu: là câu xã giao phổ biến và thân thiện ở Việt Nam, miễn sau đó không bình phẩm về vùng miền.
- Hỏi đang làm ngành gì: hoàn toàn bình thường, chỉ không hỏi tiếp về thu nhập hay chức vụ cụ thể nếu người kia không tự nói.
- Hỏi con cái khi người kia tự nhắc đến: nếu họ chủ động kể “Con em năm nay thi lên cấp ba”, hỏi tiếp là phép lịch sự.
- Nói về thời sự nhẹ như thời tiết, giao thông, một sự kiện văn hoá vừa diễn ra: an toàn, miễn tránh chuyện gây tranh cãi.
- Kể chuyện riêng của chính mình: bạn được quyền chia sẻ chuyện của mình, chỉ đừng kể dài và đừng chờ người kia kể lại cho bằng được.
Nguyên tắc chung: người kia mở cửa đến đâu thì bạn bước vào đến đó. Họ tự kể thì bạn hỏi tiếp; họ không nhắc thì bạn không gõ cửa.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi tuổi người mới gặp có bất lịch sự không?
Ở Việt Nam, hỏi tuổi đôi khi để biết cách xưng hô, nên không bị coi là quá bất lịch sự trong dịp thân mật. Ở dịp trang trọng, hỏi “Em nên gọi anh chị thế nào ạ?” đạt cùng mục đích mà không buộc người kia nói tuổi.
Bị hỏi lương trước nhiều người thì có nên nói thật không?
Không bắt buộc. Một câu đáp vui như “Dạ đủ sống anh ạ” rồi hỏi lại chuyện khác là đủ lịch sự. Thu nhập là chuyện riêng, bạn không có nghĩa vụ công khai ở bàn tiệc.
Có nên nói chuyện thời sự ở bàn tiệc không?
Thời sự nhẹ như thời tiết, giao thông, một lễ hội sắp tới thì được. Tránh những vấn đề đang gây tranh cãi, dễ chia phe. Nếu ai đó khơi ra, nghe lịch sự và chuyển hướng bằng một câu hỏi khác.
Người lớn tuổi hỏi chuyện riêng mà mình từ chối thì có bị coi là hỗn không?
Nếu bạn đáp bằng giọng vui vẻ, có “dạ”, có nụ cười và hỏi lại người lớn một câu quan tâm, gần như không ai coi là hỗn. Điều làm người lớn phật ý là thái độ khó chịu, không phải việc không trả lời con số.
Khen ngoại hình người khác có nên không?
Có thể khen những gì người kia chọn như trang phục, kiểu tóc, phụ kiện. Tránh khen gắn với cơ thể như gầy, béo, cao, thấp, vì người nghe có thể đang nhạy cảm chuyện đó.
Ai đó kể chuyện xấu về người vắng mặt thì nên làm gì?
Không hưởng ứng, không thêm chuyện. Bạn nói nhẹ “Chắc có chuyện gì đó mình chưa biết” rồi chuyển chủ đề. Im lặng không bàn thêm cũng đủ cho người kể hiểu.