Buổi khai mạc triển lãm là một buổi gặp gỡ hơn là một buổi xem tranh: bạn đến trong khung giờ ghi trên thiệp, chào người mời và nghệ sĩ, nghe phần phát biểu ngắn, xem tác phẩm mà không chắn người khác, rồi về khi buổi gặp thưa dần. Nói chuyện với nghệ sĩ không đòi hỏi kiến thức hội hoạ; một câu hỏi thật lòng về tác phẩm luôn đúng phép.
Bài này dành cho người được mời vì quan hệ công việc hay bạn bè, không phải giới chuyên môn. Bài đi qua giờ giấc, trang phục, hoa và quà, thứ tự chào hỏi, cách nói chuyện với nghệ sĩ, cư xử với tác phẩm trong đám đông, chuyện chụp ảnh, và những lúc lúng túng như hỏi giá hay lỡ va vào tác phẩm.
Đến lúc nào, mặc gì và có nên mang hoa
Anh Hưng làm kiến trúc sư ở Đà Nẵng, nhận thiệp dự khai mạc triển lãm tranh sơn mài của một người bạn học cũ tại Huế. Thiệp ghi "Khai mạc: 17 giờ 30". Anh không biết nên đến đúng giờ hay đến muộn một chút như đi tiệc, cũng không biết có nên mang gì theo.
Với khai mạc triển lãm, giờ ghi trên thiệp thường là giờ bắt đầu phần phát biểu và cắt băng. Đến sớm hơn mười đến mười lăm phút là vừa, kịp ký sổ khách mời, chào người mời trước khi họ bận. Nếu thiệp ghi khung giờ, như "từ 17 giờ đến 20 giờ", đó là buổi mở cửa đón khách, bạn có thể đến bất cứ lúc nào trong khung đó, chỉ tránh đến sát giờ cuối.
Trang phục: nếu thiệp không ghi, mặc lịch sự như đi làm là an toàn. Không gian triển lãm thường cho phép phong cách hơn một chút so với tiệc công ty, nhưng không nên mặc quá nổi để giành sự chú ý với tác phẩm. Tránh túi lớn, ba lô, áo có nhiều chi tiết vướng víu khi đứng gần tác phẩm.
Hoa: nếu là người quen thân của nghệ sĩ, một bó hoa gọn hoặc lẵng hoa gửi trước đến phòng trưng bày là cử chỉ được quý. Bó hoa lớn cầm vào giữa đám đông lại khó cho người nhận vì họ phải cầm suốt buổi. Cách khéo là đặt giao hoa trước giờ khai mạc, kèm thiệp chúc mừng.
Thứ tự chào hỏi khi vừa đến
Ở buổi khai mạc đông người, chào đúng người theo một thứ tự gọn giúp bạn không bỏ sót ai:
- Ký sổ khách mời nếu có bàn đón tiếp ở lối vào. Viết tên rõ ràng và đơn vị nếu được mời theo tư cách công việc.
- Tìm người đã mời bạn. Có thể là nghệ sĩ, người phụ trách phòng trưng bày, hay một người quen trong ban tổ chức. Chào ngắn, chúc mừng, cảm ơn vì đã mời.
- Chào nghệ sĩ nếu người mời không phải nghệ sĩ. Chờ lúc họ vừa xong một cuộc trò chuyện, nói tên mình và mối liên hệ: "Chào chị, em là Hưng, bạn của anh Tuấn, em chúc mừng chị."
- Không giữ chân nghệ sĩ lâu ở lần chào đầu. Họ cần chào rất nhiều người; vài câu rồi lùi ra, quay lại trò chuyện sau khi đã xem tác phẩm.
- Đứng nghe phần phát biểu khi bắt đầu, ngừng trò chuyện riêng, quay về phía người nói, vỗ tay khi họ kết thúc.
Chỗ hay sai: kéo nghệ sĩ ra chụp ảnh ngay khi vừa gặp, trong khi hàng chục người khác đang chờ chào. Chụp ảnh để sau, khi buổi khai mạc đã thưa người.
Nói chuyện với nghệ sĩ khi không rành nghệ thuật
Hỏi về quá trình, không cần phán về tay nghề. "Bộ tranh này chị làm trong bao lâu?", "Điều gì làm anh bắt đầu loạt ảnh này?" là những câu nghệ sĩ thường rất vui khi được hỏi.
Nói cảm nhận thật, cụ thể. Thay vì "Tranh đẹp quá", hãy chỉ ra một chi tiết: "Em đứng ở bức có mảng đỏ phía góc khá lâu, nhìn gần thấy có nhiều lớp màu." Lời khen cụ thể cho thấy bạn đã thật sự nhìn.
Không đoán ý nghĩa thay nghệ sĩ. Câu "Bức này chắc là nói về..." có thể làm nghệ sĩ khó xử nếu bạn đoán khác ý họ. Hỏi "Bức này anh nghĩ đến điều gì khi vẽ?" thì an toàn hơn.
Không so sánh với nghệ sĩ khác. "Nhìn giống tranh của ông X" nghe như khen nhưng nhiều nghệ sĩ không thích, vì họ muốn tác phẩm được nhìn như của riêng họ.
Không nhận xét về giá hay chuyện bán. Ở buổi khai mạc, chuyện mua bán nếu có sẽ do phòng trưng bày lo. Nếu bạn quan tâm mua, hỏi nhân viên phòng trưng bày một cách kín đáo, không hỏi giá trước mặt đông người.
Biết lúc kết thúc. Khi có người khác đứng chờ, nói "Em xin phép xem tiếp, chúc mừng chị lần nữa" là cách rời câu chuyện gọn.
Xem tác phẩm khi phòng đông người
Buổi khai mạc thường là lúc phòng trưng bày đông nhất, nên cách đứng xem quan trọng hơn ngày thường. Giữ khoảng cách đủ để không chạm, thường là hơn một sải tay với tranh treo tường và hơn thế với tượng hay tác phẩm sắp đặt. Không chỉ tay sát mặt tranh, không chạm vào khung hay bệ, kể cả khi thấy người khác làm.
Đứng trước một tác phẩm vừa đủ lâu rồi nhường chỗ. Nếu muốn ngắm lâu, lùi ra sau để người khác vào gần. Trò chuyện thành nhóm thì đứng ở khoảng giữa phòng, không đứng chắn ngay trước tác phẩm.
Đồ uống và đồ ăn nhẹ nếu được mời thì dùng ở khu vực bàn tiếp đón, không cầm ly đi sát tác phẩm. Ly nước lỡ đổ lên một bức tranh giấy là thiệt hại không sửa được. Nhiều phòng trưng bày phục vụ nước, trà, đồ uống không cồn bên cạnh rượu; bạn chọn thứ mình thích, không cần theo người bên cạnh.
Với trẻ nhỏ đi cùng, nắm tay khi đi gần tác phẩm và giải thích trước khi vào rằng ở đây chỉ nhìn, không chạm. Nếu trẻ mệt, ra ngoài sớm là cách lịch sự với cả người tổ chức lẫn các khách khác.
Chụp ảnh ở buổi khai mạc: được và không nên
Mỗi phòng trưng bày có quy định riêng, nên luôn để ý biển báo hoặc hỏi nhân viên. Thói quen chung:
| Việc | Thường thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chụp toàn cảnh phòng | Thường được | Tắt đèn chớp, không chụp cận mặt khách khác |
| Chụp cận tác phẩm | Tùy nơi, hỏi trước | Có tác phẩm không cho chụp vì bản quyền |
| Chụp ảnh cùng nghệ sĩ | Được khi họ rảnh | Hỏi xin, chụp nhanh, không kéo đi xa |
| Quay video dài | Nên hạn chế | Không chắn lối, không làm ồn |
| Đăng lên mạng | Ghi tên nghệ sĩ, tên triển lãm | Đừng đăng tác phẩm như ảnh của mình |
Đèn chớp có thể làm hỏng một số chất liệu nhạy sáng, và làm phiền người đang xem. Nếu điện thoại tự bật chớp, tắt trước khi vào phòng.
Một chuyện tế nhị khác là ảnh có mặt khách mời. Nhiều người đến khai mạc vì quan hệ riêng với nghệ sĩ và không muốn xuất hiện trên mạng. Trước khi đăng ảnh có người khác, hỏi họ một câu, hoặc chọn góc chụp chỉ có tác phẩm và không gian. Ảnh do nhiếp ảnh gia của ban tổ chức chụp thì để ban tổ chức đăng, bạn chia sẻ lại từ đó.
Về lúc nào và cảm ơn sau buổi khai mạc
Không có giờ về cố định, nhưng dấu hiệu rõ là khi phần phát biểu đã xong, bạn đã xem hết tác phẩm và đã nói chuyện với người mời. Với phần lớn khách, ở lại khoảng một giờ là vừa. Trước khi về, tìm người mời hoặc nghệ sĩ chào một câu: "Em xin phép về trước, cảm ơn chị đã mời, triển lãm rất đáng xem." Nếu họ đang bận, gật đầu chào từ xa và gửi tin nhắn sau.
Hôm sau, một tin ngắn nhắc lại một tác phẩm bạn nhớ nhất là cách cảm ơn rất được trân trọng. Nếu bạn biết ai đó sẽ thích triển lãm, giới thiệu họ đến xem trong những ngày còn lại cũng là cách ủng hộ nghệ sĩ có ý nghĩa.
Câu tự hỏi trước khi đi: mình được ai mời, mình sẽ chào ai, mình có định mua gì không, và có ai cần mình giới thiệu với nghệ sĩ không. Trả lời trước những câu này, bạn sẽ không phải đứng giữa phòng tự hỏi mình nên làm gì tiếp.
Nếu bạn được mời vì quan hệ công việc với đơn vị tài trợ hay phòng trưng bày, nhớ rằng bạn cũng đang đại diện cho nơi mình làm. Ăn mặc chỉn chu, không ở quá lâu ở bàn đồ uống, và gửi lời cảm ơn bằng thư hay tin nhắn trang trọng hơn một chút so với khi đi vì bạn bè.
Lỡ có chuyện thì gỡ thế nào
Lỡ chạm vào tác phẩm: báo ngay cho nhân viên phòng trưng bày, nói rõ mình đã chạm vào chỗ nào. Đừng tự lau, tự chỉnh. Phần lớn trường hợp chạm nhẹ không để lại gì, nhưng người phụ trách cần biết để kiểm tra. Xin lỗi ngắn với nghệ sĩ nếu họ ở gần, không cần dằn vặt.
Lỡ nhận xét không đúng, ví dụ khen một bức là của nghệ sĩ khác, hay đoán sai chất liệu: cười, nhận là mình chưa rành, hỏi lại họ. Nghệ sĩ thường quen với người xem không chuyên và thích được giải thích hơn là nghe khen sai.
Lỡ hỏi giá trước mặt đông người và nghệ sĩ lúng túng: nói "Em xin lỗi, để em hỏi phòng trưng bày sau" rồi chuyển chủ đề. Lỡ đến muộn, phần phát biểu đã xong: không cần xin lỗi rối rít, chào người mời như bình thường và dành thời gian xem tác phẩm kỹ hơn.
Cái không cần làm: không cần mua tác phẩm vì ngại, không cần giả vờ hiểu một trường phái mình không biết, không cần ở lại tới cuối buổi.
Câu hỏi thường gặp
Dự khai mạc triển lãm nên đến lúc nào?
Nếu thiệp ghi một giờ cụ thể, đó thường là giờ phát biểu, nên đến sớm hơn mười đến mười lăm phút. Nếu thiệp ghi khung giờ mở cửa, có thể đến bất cứ lúc nào trong khung, tránh sát giờ cuối.
Đi khai mạc triển lãm có cần mang hoa không?
Không bắt buộc. Nếu là người quen thân của nghệ sĩ, đặt giao hoa đến phòng trưng bày trước giờ khai mạc kèm thiệp chúc mừng là cách tiện nhất, tránh để nghệ sĩ phải cầm bó hoa lớn suốt buổi.
Không rành hội hoạ thì nói gì với hoạ sĩ?
Hỏi về quá trình làm tác phẩm và nói cảm nhận thật về một chi tiết cụ thể. Tránh đoán ý nghĩa thay họ hay so sánh với nghệ sĩ khác. Câu hỏi chân thành luôn được đón nhận hơn lời khen chung chung.
Có được chụp ảnh tác phẩm ở buổi khai mạc không?
Tùy quy định từng nơi, nên để ý biển báo hoặc hỏi nhân viên. Nếu được chụp, tắt đèn chớp, không chắn người xem, và khi đăng lên mạng thì ghi rõ tên nghệ sĩ và tên triển lãm.
Muốn mua tranh ở buổi khai mạc thì hỏi thế nào?
Hỏi nhân viên phòng trưng bày một cách kín đáo, không hỏi giá trước đám đông hay hỏi thẳng nghệ sĩ giữa buổi. Phòng trưng bày sẽ cung cấp thông tin và các bước đặt mua.
Ở lại buổi khai mạc bao lâu là vừa?
Khoảng một giờ là vừa với phần lớn khách: đủ để nghe phát biểu, xem tác phẩm và chào người mời. Trước khi về, chào người mời hoặc nghệ sĩ, nếu họ bận thì gửi tin nhắn cảm ơn sau.