Tiếp khách Hàn Quốc cho khéo cần nắm một điều: thứ bậc theo tuổi tác và chức vụ ảnh hưởng đến gần như mọi cử chỉ, từ ai chào trước, ai ngồi đâu, ai cầm đũa trước đến cách trao và nhận đồ bằng hai tay. Nắm được trục thứ bậc đó, những phép còn lại sẽ tự nhiên theo.
Bài này đi qua chào hỏi, xưng hô, bàn ăn, nâng ly, nhịp làm việc và quà tặng, kèm cách gỡ khi lỡ làm sai. Đây là nguyên tắc phổ biến, không phải chân dung chung cho mọi người Hàn; người trẻ ở công ty khởi nghiệp có thể thoải mái hơn hẳn một giám đốc tập đoàn lâu năm. Quan sát khách, hỏi người liên lạc phía họ, và điều chỉnh theo từng đoàn.
Tình huống: đón ban quản lý đối tác Hàn đến làm việc
Chị Ngân làm trưởng nhóm nhân sự ở một công ty linh kiện tại Thái Nguyên. Tháng tới, bốn người từ công ty mẹ ở Hàn Quốc sang làm việc hai ngày: một phó giám đốc ngoài năm mươi tuổi, hai trưởng phòng và một nhân viên trẻ lo hậu cần. Chị được giao lo phần đón tiếp và bữa tối ngày đầu.
Câu hỏi chị Ngân cần trả lời trước tiên là: trong đoàn ai là người cao nhất, ai lớn tuổi nhất, và hai người này có trùng nhau không. Với nhiều đoàn khách Hàn, thứ tự này quyết định cách xếp xe, xếp phòng họp, xếp bàn ăn. Thông tin này hỏi người liên lạc phía khách là được, không có gì ngại; họ sẽ hiểu bạn đang muốn tiếp cho đúng.
Chị cũng hỏi trước xem có ai kiêng món nào, có ai không uống rượu, và đoàn có muốn ăn món Hàn sau một ngày dài hay muốn thử món Việt. Rất nhiều khách thích thử món địa phương, nhưng có người đã ở Việt Nam lâu và chỉ muốn một bữa nhẹ. Hỏi trước bao giờ cũng hơn đoán.
Xưng hô và chào hỏi theo thứ bậc
Bảng dưới gom những phép chào hỏi hay gặp. Cột cuối là chỗ người Việt hay sơ ý, dù không có ác ý gì.
| Tình huống | Nên làm | Hay sơ ý |
|---|---|---|
| Gặp lần đầu | Khẽ cúi đầu kèm lời chào; nếu khách đưa tay thì bắt tay, tay trái có thể đỡ nhẹ cổ tay phải khi bắt tay người lớn tuổi | Bắt tay một tay quá mạnh, nhìn chằm chằm quá lâu |
| Thứ tự chào | Chào người cao nhất hoặc lớn tuổi nhất trước, rồi lần lượt | Chào người nói tiếng Anh giỏi nhất trước vì tiện |
| Gọi tên | Họ kèm chức danh, hoặc gọi chức danh bằng tiếng Việt kèm "anh", "chị", "ông" | Gọi tên riêng ngay buổi đầu như với đồng nghiệp |
| Trao danh thiếp, tài liệu | Bằng hai tay, hoặc tay phải với tay trái đỡ ở khuỷu hay cổ tay | Đưa một tay, đẩy qua mặt bàn |
| Ghi tên lên giấy | Dùng mực đen hoặc xanh | Viết tên người bằng mực đỏ, một số người Hàn thấy không nên vì gắn với chuyện buồn |
Chức danh với nhiều người Hàn rất quan trọng, nên khi in thẻ tên hay lập danh sách, ghi đúng chức danh trên danh thiếp của họ. Nếu bạn không chắc cách gọi, câu "Em nên gọi anh thế nào cho phải ạ?" luôn được đón nhận tốt hơn một lần gọi sai.
Bàn ăn: chờ người lớn, trao nhận bằng hai tay
Ở bàn ăn, trục thứ bậc hiện ra rõ nhất. Những điều dưới đây đủ để bạn không làm ai khó xử:
- Mời người cao nhất ngồi chỗ trang trọng nhất, thường là giữa bàn, xa cửa, nhìn ra phía phòng. Chủ nhà ngồi đối diện hoặc ngay cạnh.
- Đợi người lớn nhất cầm đũa hoặc mời mọi người bắt đầu rồi mới ăn. Nếu bạn là chủ nhà, chính bạn mời người cao nhất bắt đầu.
- Khi đưa đĩa, đưa ly hay rót nước cho người lớn hơn, dùng hai tay hoặc một tay với tay kia đỡ nhẹ.
- Không cắm đũa hay thìa dựng đứng vào bát cơm, cử chỉ này gợi đến mâm cúng giỗ.
- Không đứng dậy rời bàn trước người cao nhất nếu không có việc gấp; nếu phải ra ngoài, nói nhỏ một câu xin phép.
- Người mời trả tiền. Ở nhiều đoàn Hàn, người cao nhất bên khách có thể muốn mời lại một bữa khác; nhận lời vui vẻ là cách đáp lễ tự nhiên.
Điều không cần làm: không cần gọi món Hàn để chiều khách nếu khách đã nói muốn thử món Việt, cũng không cần giải thích từng món dài dòng. Giới thiệu ngắn món chính, nhắc món nào cay, món nào có hải sản, để khách tự chọn.
Nâng ly: uống hay không, đều có cách cho phải phép
Đồ uống không cồn phải có từ đầu. Đặt sẵn trà, nước suối, nước ép trên bàn trước khi khách ngồi. Như vậy người không uống rượu có ngay thứ để nâng ly mà không phải giải thích.
Nhận ly bằng hai tay. Khi người lớn tuổi rót cho mình, dù là nước hay rượu, nhận ly bằng hai tay hoặc tay phải cầm ly, tay trái đỡ đáy. Đây là cử chỉ nhiều người Hàn để ý hơn cả việc mình uống gì.
Quay nhẹ người khi uống. Ở một số bàn tiệc, người trẻ hơi quay mặt sang bên khi uống trước người lớn tuổi. Bạn không bắt buộc phải làm theo, nhưng nếu thấy người Hàn trẻ trong đoàn làm vậy, làm theo cũng là cách hoà vào.
Từ chối khéo, nói sớm. Câu như "Em xin phép dùng trà, em không uống được rượu, em vẫn xin nâng ly chúc anh chị" nói ngay ở lượt nâng ly đầu là đủ. Để ly rượu còn đầy trước mặt là tín hiệu không cần rót thêm.
Không ép, không thi. Chủ nhà không mời rượu dồn dập, không đếm ly, không nâng ly liên tục để lấy không khí. Một hai lần nâng ly có lời chúc ngắn là đủ trang trọng.
Đã uống thì không lái. Chủ nhà nên bố trí xe đưa khách về khách sạn và tự mình cũng không lái xe nếu đã uống. Đây là phần chu đáo, không phải phần phụ.
Nhịp làm việc và cách hẹn tiến độ
Nhiều đối tác Hàn muốn mọi việc có tiến độ rõ và phản hồi nhanh. Trong buổi họp, họ có thể hỏi thẳng ngày giao, số lượng, người chịu trách nhiệm. Câu trả lời chung chung như "bên em sẽ cố gắng" thường khiến họ lo hơn là yên tâm. Tốt hơn là đưa một mốc cụ thể mà mình chắc làm được, kèm điều kiện nếu có.
Quyết định trong đoàn thường thuộc về người cao nhất, dù người nói nhiều nhất có thể là trưởng phòng. Khi trình bày, hướng phần chính về phía người cao nhất, nhưng trả lời câu hỏi kỹ thuật cho đúng người hỏi. Nếu buổi họp có phiên dịch, nói câu ngắn, dừng cho phiên dịch, và nhìn về phía khách chứ không nhìn phiên dịch.
Sau buổi làm việc, gửi biên bản ngắn trong ngày: những điểm đã thống nhất, việc còn mở, ai làm, hạn khi nào. Biên bản gửi nhanh và đúng là một trong những cách thể hiện sự tôn trọng rõ ràng nhất với đối tác coi trọng tiến độ.
Quà gặp mặt và những điều nên tránh
Quà trong buổi gặp đầu không cần lớn. Một món đặc sản vùng mình như trà, cà phê, đồ gốm nhỏ được gói gọn, trao bằng hai tay là phù hợp. Nếu tặng cả đoàn, quà của người cao nhất nên khác một chút hoặc được trao trước, để không ai thấy bị xếp ngang hàng một cách vụng về. Tránh bộ quà có bốn món, vì số bốn đọc gần với chữ chết; tránh dao kéo; tránh viết tên người nhận trên thiệp bằng mực đỏ.
Khi nhận quà của khách, nhận bằng hai tay và cảm ơn. Nhiều người Hàn không mở quà ngay trước mặt người tặng, nên bạn có thể hỏi một câu hoặc chờ đến khi về. Lần gặp sau, nhắc lại một câu ngắn rằng món quà đã được dùng hay đã được cả phòng thưởng thức; câu nhắc đó cho khách thấy món quà không bị bỏ quên.
Một chi tiết hay bị quên là quà cho người trẻ nhất trong đoàn, thường là người lo hậu cần suốt chuyến đi. Không cần quà riêng đắt hơn, chỉ cần không để người ấy đứng ngoài khi cả đoàn nhận quà. Nếu ngân sách chỉ đủ một món chung, trao cho người cao nhất và nói rõ đây là quà gửi cả đoàn, kèm lời cảm ơn những người đã chuẩn bị chuyến đi. Cách nói đó giữ được thứ bậc mà vẫn không bỏ sót ai, và người trẻ trong đoàn thường nhớ rất lâu một lời cảm ơn được nhắc đích danh.
Lỡ làm sai và cách gỡ
Chị Ngân lỡ xếp trưởng phòng ngồi chỗ đầu bàn vì tưởng ông là trưởng đoàn, trong khi phó giám đốc lớn tuổi hơn lại ngồi cạnh cửa. Cách gỡ là phát hiện sớm, mời lại một cách tự nhiên: "Em xin lỗi, em sắp chỗ chưa khéo, mời anh ngồi phía này cho thoáng ạ". Khách thường đổi chỗ vui vẻ, và việc sửa ngay tốt hơn nhiều so với để cả bữa diễn ra trong thế lệch.
Nếu lỡ đưa đồ bằng một tay, lỡ bắt đầu ăn trước, chỉ cần dừng lại, mời người lớn bắt đầu, rồi tiếp tục. Nếu lỡ từ chối rượu theo cách khiến không khí chùng xuống, bạn nâng ly trà, nói một lời chúc ngắn và chân thành; điều khách nhớ là lời chúc, không phải trong ly có gì.
Trước buổi tiếp, tự hỏi năm câu: ai cao nhất, ai lớn tuổi nhất; chỗ ngồi đã xếp chưa; đồ uống không cồn có sẵn chưa; xe đưa đón đã đặt chưa; biên bản họp ai gửi và gửi lúc nào. Năm câu đó trả lời xong là đã tránh được phần lớn tình huống khó.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải uống rượu khi đi ăn với khách Hàn Quốc không?
Không bắt buộc. Bạn có thể nâng ly trà hoặc nước, nói rõ ngay từ đầu rằng mình không uống được rượu nhưng vẫn xin chúc anh chị. Nhận ly bằng hai tay và nói lời chúc chân thành quan trọng hơn trong ly có gì.
Ai được ngồi ghế đầu bàn khi mời khách Hàn dùng bữa?
Người cao nhất của đoàn, thường cũng là người lớn tuổi nhất, ngồi ở vị trí trang trọng nhất, xa cửa ra vào. Nếu chức vụ và tuổi không trùng nhau, nên hỏi trước người liên lạc phía khách để xếp cho đúng ý họ.
Vì sao không nên viết tên người Hàn bằng mực đỏ?
Với một số người Hàn, tên viết bằng mực đỏ gợi đến chuyện tang chế, nên cảm thấy không may. Không phải ai cũng để ý, nhưng dùng mực đen hoặc xanh khi ghi tên lên thiệp, thẻ tên hay danh sách là cách an toàn cho mọi trường hợp.
Gọi đối tác Hàn bằng tên riêng có được không?
Ở buổi đầu nên gọi bằng họ kèm chức danh, hoặc chức danh kèm anh, chị, ông, bà. Gọi tên riêng chỉ khi chính họ đề nghị. Người Hàn viết họ trước tên, và nhiều người có cùng họ nên chức danh giúp gọi rõ hơn.
Khách Hàn tặng quà thì có nên mở ra ngay không?
Bạn có thể hỏi một câu xem có được mở không. Nhiều người không mở quà trước mặt người tặng, nên cất đi và mở sau cũng hoàn toàn lịch sự. Lần gặp sau nhắc lại món quà đã được dùng là cách cảm ơn trọn vẹn.
Nếu lỡ ăn trước người lớn tuổi trong đoàn khách Hàn thì sao?
Dừng lại tự nhiên, mời người lớn tuổi bắt đầu, rồi tiếp tục ăn như bình thường. Không cần xin lỗi rối rít. Khách làm việc với nước ngoài hiểu bạn không quen phép này, điều họ để ý là bạn biết sửa.