Muốn báo đang tạm nghỉ, bạn đặt dao và nĩa chéo nhau thành hình chữ V ngược trên đĩa, cán chĩa xuống hai góc dưới, đầu dao nĩa gần nhau ở phía trên. Muốn báo đã ăn xong, bạn đặt dao và nĩa song song, sát nhau, nằm chéo trên đĩa theo hướng kim đồng hồ chỉ khoảng bốn giờ hoặc thẳng đứng sáu giờ, lưỡi dao quay vào trong.
Hai tư thế này là ngôn ngữ ngầm giữa khách và phục vụ ở nhà hàng trang trọng: không ai phải hỏi "anh dùng xong chưa ạ" giữa câu chuyện. Hiểu đúng sẽ tránh được cảnh đĩa bị dọn khi bạn còn muốn ăn, hoặc đĩa nằm mãi trước mặt khi cả bàn đã sang món mới. Dưới đây là cách cầm, cách đặt và những tình huống lệch quy ước.
Vì sao cần tín hiệu thay vì nói ra
Chị Thu vừa lên trưởng phòng ở một công ty Hà Nội, lần đầu dự bữa tối năm món với ban giám đốc. Đang ăn món cá, chị đặt dao nĩa xuống song song để cầm ly nước, quay sang trả lời câu hỏi của giám đốc. Khi quay lại, đĩa cá còn hơn nửa đã được dọn. Phục vụ không sai: theo quy ước, dao nĩa song song là "xong rồi".
Ở bữa tiệc nhiều món, phục vụ phải theo dõi cả chục khách cùng lúc và dọn đĩa đồng loạt để món sau ra cùng nhịp. Họ được huấn luyện để đọc vị trí dao nĩa từ xa, không cắt ngang câu chuyện. Vì vậy tín hiệu dao nĩa thật ra là một cách lịch sự với người phục vụ: bạn giúp họ làm đúng việc mà không phải hỏi. Nó cũng là lịch sự với người cùng bàn: không ai phải ngừng câu chuyện để trả lời phục vụ, và bàn tiệc giữ được nhịp đều từ món đầu tới món cuối.
Cũng vì thế, tín hiệu chỉ có tác dụng ở nơi phục vụ được đào tạo theo kiểu Âu. Ở quán ăn bình dân, hay bữa cơm nhà, chẳng ai đọc dao nĩa. Nhưng ở phòng tiệc khách sạn, nhà hàng có thực đơn nhiều món, hoặc khi có khách nước ngoài, hiểu tín hiệu giúp bữa ăn trôi đúng nhịp.
Tư thế nghỉ và tư thế xong: so sánh hai kiểu
Có hai kiểu được dùng phổ biến, kiểu châu Âu lục địa và kiểu Mỹ. Cả hai đều đúng, miễn bạn dùng nhất quán trong một bữa. Ở Việt Nam, phục vụ nhà hàng khách sạn thường nhận ra cả hai.
| Tình huống | Kiểu châu Âu | Kiểu Mỹ |
|---|---|---|
| Đang ăn, tạm nghỉ | Dao nĩa chéo hình chữ V ngược, đầu chạm hoặc gần chạm nhau, nĩa úp | Dao gác ngang mép trên đĩa, lưỡi quay vào; nĩa đặt chéo phía dưới |
| Đã ăn xong | Dao nĩa song song, chéo về hướng bốn giờ hoặc thẳng sáu giờ, nĩa úp hay ngửa đều được hiểu | Dao nĩa song song hướng bốn giờ, nĩa ngửa |
| Chờ món tiếp theo | Không có tư thế riêng, dùng tư thế xong | Không có tư thế riêng |
Điểm chung quan trọng: dao nĩa không chạm mặt bàn sau khi đã dùng. Dù nghỉ hay xong, đầu dính thức ăn luôn nằm trong đĩa. Cán có thể chìa ra ngoài mép đĩa một chút, nhưng không gác cán xuống khăn trải bàn như mái chèo.
Tín hiệu ở các món đặc biệt: súp, bánh mì, tráng miệng
Không phải món nào cũng ăn bằng một dao một nĩa. Với những món dùng đồ khác, quy ước vẫn giữ tinh thần chung: đồ đã dùng nằm trong đĩa hoặc trên đĩa lót, không nằm trên khăn bàn, và tư thế gọn gàng nghĩa là đã xong. Dưới đây là cách xử lý với từng loại món hay gặp trong một thực đơn nhiều món.
- Súp dọn trong đĩa sâu: đang ăn thì để thìa trong đĩa; ăn xong đặt thìa nằm trên đĩa lót bên dưới, cán hướng bốn giờ. Nếu đĩa súp nông và rộng, để thìa nằm trong đĩa cũng được hiểu là xong.
- Súp dọn trong chén có quai: ăn xong luôn đặt thìa xuống đĩa lót, không để thìa dựng trong chén vì rất dễ bị gạt đổ khi dọn.
- Bánh mì: dao bơ không cần tín hiệu, cứ để nằm trên mép đĩa bánh mì, lưỡi quay vào trong. Đĩa bánh mì thường được dọn sau món chính.
- Tráng miệng với cả thìa và nĩa: xếp song song hướng bốn giờ giống món chính, thìa nằm bên phải nĩa.
- Cà phê hoặc trà sau bữa: khuấy xong đặt thìa nhỏ trên đĩa lót phía sau tách. Uống xong không cần úp tách hay đặt thìa vào trong tách.
Ở những món này, phục vụ thường chờ phần lớn cả bàn xong mới dọn, nên tín hiệu ít khi bị đọc nhầm. Dù vậy, giữ cùng một thói quen gọn gàng cho mọi món giúp tay bạn không phải nghĩ, và mắt bạn được dành cho người đang nói chuyện.
Cầm dao nĩa thế nào cho chắc tay mà nhìn vẫn nhẹ nhàng
Nĩa tay trái, dao tay phải, ngón trỏ đặt trên sống. Ngón trỏ duỗi dọc sống dao để ấn, các ngón khác ôm cán. Với nĩa, ngón trỏ đặt trên lưng nĩa, răng nĩa úp xuống khi giữ miếng thịt để cắt. Cán nằm trong lòng bàn tay chứ không cầm như cầm bút.
Cắt mỗi lần một miếng vừa miệng. Không cắt sẵn cả miếng thịt thành nhiều mẩu rồi mới ăn. Cắt từng miếng vừa ăn giữ cho món còn nóng và trông gọn. Riêng khi chăm trẻ nhỏ ở bàn tiệc, cắt sẵn cho con là bình thường.
Kiểu châu Âu: nĩa giữ nguyên tay trái đưa thức ăn lên miệng. Răng nĩa vẫn úp, bạn có thể dùng dao gạt nhẹ chút rau hay sốt lên lưng nĩa. Kiểu này nhanh và gọn, phổ biến ở đa số bữa tiệc quốc tế.
Kiểu Mỹ: cắt xong, đặt dao lên mép đĩa, chuyển nĩa sang tay phải. Răng nĩa ngửa lên khi xúc. Kiểu này chậm hơn nhưng không sai. Điều duy nhất cần tránh là đổi qua đổi lại giữa hai kiểu ngay trong một món khiến tay luống cuống. Nếu bạn quen ăn đũa và chưa vững tay, kiểu Mỹ thường dễ tập hơn trong vài tuần đầu.
Khuỷu tay sát người, không vung ra hai bên. Ở bàn tròn đông khách, khuỷu tay xòe ra sẽ chạm người bên cạnh mỗi lần cắt. Giữ khuỷu gần thân, cắt bằng cổ tay nhiều hơn bằng cánh tay.
Trình tự đặt tín hiệu trong một món
Anh Phúc, chủ một xưởng mộc ở Đồng Nai, sắp tiếp đoàn khách mua hàng từ châu Âu ở nhà hàng tại TP Hồ Chí Minh. Anh tập trước ở nhà với một đĩa cơm và bộ dao nĩa, theo trình tự dưới đây cho tới khi tay tự làm mà không cần nghĩ.
- Khi món được đặt xuống, cầm bộ đồ ngoài cùng, chưa cắt ngay nếu chủ tiệc chưa bắt đầu.
- Mỗi khi cần cầm ly, lau miệng hay nói chuyện lâu, đặt dao nĩa về tư thế nghỉ hình chữ V ngược trước rồi mới buông tay.
- Không cầm dao nĩa trên tay khi đang nói, càng không dùng dao nĩa để chỉ trỏ minh hoạ.
- Ăn xong, đặt dao nĩa song song hướng bốn giờ, lưỡi dao vào trong, nĩa ngửa.
- Ngả nhẹ người ra sau, đặt tay lên đùi hoặc cổ tay lên mép bàn, chờ phục vụ dọn.
Nếu bạn đã xếp tư thế xong mà phục vụ chưa tới, đừng đẩy đĩa ra xa hay chồng đĩa lên nhau cho gọn. Đẩy đĩa hay chồng đĩa là việc của bữa cơm nhà; ở bàn tiệc, nó khiến người phục vụ khó dọn và trông như đang hối thúc.
Khi tín hiệu bị đọc nhầm: gỡ thế nào
Quay lại chuyện chị Thu. Khi thấy phục vụ cầm đĩa của mình lên, chị vẫn còn kịp nói khẽ: "Dạ em chưa dùng xong ạ". Phục vụ chuyên nghiệp sẽ đặt lại ngay và xin lỗi. Nếu đĩa đã đi khỏi bàn, tốt nhất là cho qua. Gọi đĩa quay lại giữa bữa nhiều món làm lệch nhịp cả bàn, còn bạn chỉ mất nửa món cá. Món sau ra, bạn ăn tiếp như không có gì.
Trường hợp ngược lại, bạn đã ăn xong mà đĩa vẫn nằm đó trong khi người khác đã được dọn, hãy nhìn lại tư thế dao nĩa. Có thể bạn đặt chéo hơi giống chữ V. Chỉ cần sửa lại cho song song là đủ, không cần giơ tay gọi. Nếu vẫn không ai để ý, khi phục vụ đi ngang, một cái gật nhẹ về phía đĩa là đủ hiểu.
Có những bữa tiệc mà phục vụ chờ cả bàn ăn xong mới dọn đồng loạt. Khi đó dù bạn xếp tín hiệu đúng, đĩa vẫn nằm lại. Đó không phải lỗi của ai, cứ ngồi trò chuyện chờ người chậm nhất. Người ăn nhanh nên chủ động chậm lại theo nhịp chung, nhất là nhịp của chủ tiệc.
Những điều hay sai và lý do
Phần lớn lỗi dao nĩa không phải vì không biết quy tắc mà vì thói quen ăn cơm hằng ngày lọt vào bàn tiệc. Nhìn vào lý do sẽ dễ sửa hơn là học thuộc.
- Gác dao nĩa chéo lên mép đĩa như mái chèo: cán chạm khăn bàn, dễ trượt rơi và để lại vết sốt trên khăn trải.
- Liếm hoặc ngậm dao: lưỡi dao sắc, và trông khó coi; dao chỉ để cắt và gạt, không đưa lên miệng.
- Cầm dao nĩa trong lúc uống: phải buông trước, vì tay cầm dao giơ cao rất dễ làm người bên cạnh giật mình.
- Đặt dao lưỡi quay ra ngoài: theo quy ước cũ, lưỡi dao hướng ra ngoài như chĩa về người ngồi đối diện, nên luôn quay vào trong.
- Lấy dao gõ ly để xin phát biểu: chỉ người chủ trì làm khi cần, và nên gõ rất nhẹ; khách không tự ý làm.
Bạn không cần ghi nhớ mọi thứ cùng lúc. Tập hai tư thế nghỉ và xong cho thành phản xạ là đã tránh được tình huống khó xử nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đặt dao nĩa song song nhưng nằm ngang có được hiểu là xong không?
Ở hầu hết nhà hàng, dao nĩa song song theo bất kỳ hướng nào đều được hiểu là đã ăn xong. Hướng bốn giờ chỉ là cách phổ biến nhất vì phục vụ dọn từ bên phải sẽ dễ cầm cán.
Ăn món chỉ cần nĩa thì tín hiệu ra sao?
Khi chỉ dùng nĩa, như rau trộn hay mì, bạn đặt nĩa ngửa hướng bốn giờ là báo xong. Đang ăn mà muốn nghỉ, đặt nĩa úp, đầu nĩa trong đĩa, cán chìa ra mép phải.
Ở tiệc Việt dùng đũa thì có tín hiệu tương tự không?
Mâm tiệc Việt không có quy ước dao nĩa, nhưng gác đũa ngay ngắn lên bát hoặc gác đũa là báo đã dùng xong. Không cắm đũa dựng đứng vào bát cơm, vì nhiều gia đình coi đó là điều kiêng.
Thuận tay trái thì đặt tín hiệu theo chiều nào?
Người thuận tay trái có thể giữ đúng hướng như người thuận tay phải để phục vụ dễ đọc. Nếu cầm dao tay trái suốt bữa, xếp đối xứng cũng được hiểu, miễn dao và nĩa song song khi xong.
Nếu chưa biết kiểu Âu hay kiểu Mỹ thì nên theo kiểu nào?
Theo kiểu bạn thấy tay mình vững hơn. Ở bữa tiệc có khách quốc tế, kiểu châu Âu thường gặp hơn, nhưng không ai đánh giá bạn vì chọn kiểu Mỹ nếu bạn làm gọn và nhất quán.
Có cần xếp lại dao nĩa đẹp trước khi phục vụ dọn không?
Chỉ cần đặt song song, đầu trong đĩa là đủ. Không cần lau sạch đĩa, gom vụn hay sắp xương cá thành đống, những việc đó phục vụ sẽ làm ở khu dọn.