Khi được mời trà, bạn nhận chén bằng hai tay, nói cảm ơn theo vai, chờ người lớn nhất hoặc chủ nhà nâng chén rồi mới nhấp, uống từng ngụm nhỏ và đặt chén lại nhẹ nhàng. Muốn thôi thì để chén còn một ít hoặc nói khéo một câu, không cần uống cạn cho phải phép.
Nhiều người biết mời trà nhưng lại lúng túng ở vai người được mời: không biết đỡ chén thế nào, có phải uống ngay không, có phải khen không, uống không quen thì làm sao. Phần dưới đi từ lúc chén được đưa tới cho đến lúc bạn đứng dậy ra về.
Vì sao vai người được mời cũng có phép riêng
Anh Khoa, kỹ sư phần mềm ở Đà Nẵng, theo bạn gái về Huế ra mắt gia đình. Bố bạn gái rót trà mời. Anh Khoa đang ngồi tựa lưng, đưa một tay ra đón chén, cầm ngay miệng chén rồi uống một hơi cạn vì sợ để nguội là phụ lòng. Trà nóng làm anh nhăn mặt. Ông bố cười, nhưng sau đó bạn gái nhắn nhẹ: lần sau anh cứ từ từ.
Cách nhận chén trà là một trong những chi tiết đầu tiên người lớn dùng để đọc một người khách: ngồi có ngay ngắn không, tay có đón chén không, có biết chờ người lớn không. Đây không phải để soi xét mà là thói quen quan sát rất tự nhiên của người Việt, nhất là ở những gia đình còn giữ nếp uống trà.
Tin vui là vai người được mời đơn giản hơn vai người rót. Bạn chỉ cần nhớ bốn thứ: ngồi thẳng khi được mời, đón chén bằng hai tay, chờ trước khi nhấp, và nói đúng một hai câu. Phần còn lại là sự thoải mái, vì chủ nhà mời trà để bạn thấy dễ chịu, không phải để thử thách bạn.
Đón chén: tay, dáng ngồi và câu cảm ơn
Ngồi thẳng lên khi thấy chủ nhà nâng chén. Nếu bạn đang tựa lưng hay ngả người, hãy ngồi dậy một chút. Động tác này báo cho người rót biết bạn đang chú ý đến cử chỉ của họ.
Đón bằng hai tay. Một tay cầm thân chén, tay kia đỡ dưới đáy. Với chén có quai hay cốc lớn, tay phải cầm quai, tay trái đỡ nhẹ phía dưới. Không cầm vào miệng chén, không túm cả chén trong một bàn tay như cầm cốc bia.
Hơi cúi đầu và nói cảm ơn theo vai. "Con cảm ơn bác ạ", "Em cảm ơn anh", "Cháu xin ạ". Câu "cháu xin" là cách nói nhận lễ phép quen thuộc ở nhiều gia đình miền Bắc. Ở miền Nam, "Dạ con cảm ơn" là đủ ấm áp.
Chủ nhà đặt chén xuống bàn thay vì trao tay. Khi đó bạn chỉ cần gật đầu, nói cảm ơn, rồi nâng chén lên bằng hai tay khi bắt đầu uống. Không cần vội vàng nhấc chén lên ngay.
Đặt chén trước mặt mình, không để lấn sang chỗ người bên cạnh. Trên bàn trà thấp, các chén thường đặt khá sát nhau. Đặt chén ngay phía trước, hơi về phía tay thuận để khỏi nhầm chén với người ngồi cạnh.
Nhấp lúc nào và uống thế nào
Thứ tự uống trong một buổi trà có khách lớn tuổi thường theo nhịp sau:
- Chờ người lớn nhất hoặc chủ nhà nâng chén, hoặc nói "Mời cả nhà". Nếu chủ nhà mời bạn uống trước vì bạn là khách, bạn mời lại một câu: "Con mời bác dùng trước ạ", rồi nâng chén cùng lúc.
- Nâng chén bằng hai tay hoặc một tay có tay kia đỡ, đưa lên gần miệng, có thể hít nhẹ hương trà trước khi nhấp. Không cần làm động tác ngửi lâu như người sành trà.
- Nhấp từng ngụm nhỏ, không thổi phù phù, không húp thành tiếng. Trà nóng quá thì chờ một lát, đặt chén xuống và tiếp tục câu chuyện.
- Đặt chén xuống nhẹ tay, đúng chỗ cũ hoặc trên đĩa lót nếu có. Tiếng chén va mạnh xuống bàn đá nghe rất to trong phòng khách yên tĩnh.
- Uống tiếp theo nhịp của bàn: thường khi người khác nâng chén thì bạn cũng nâng theo, không cần uống liên tục, cũng không để chén nguyên đến cuối buổi.
Chỗ hay sai là uống cạn một hơi vì nghĩ thế mới là quý trà. Thực ra với chén trà nhỏ, uống làm hai ba ngụm là nhịp tự nhiên nhất. Uống cạn liền khiến chủ nhà phải châm liên tục, còn bạn thì dễ bị bỏng.
Khen trà và mời lại chủ nhà: nói gì cho thật
Một câu khen ngắn sau ngụm đầu khiến chủ nhà vui, nhất là khi họ tự chọn trà hoặc trà là quà quê. Nhưng khen phải thật và cụ thể vừa đủ: "Trà thơm quá bác ạ", "Nước trà xanh đẹp quá", "Trà này uống dịu, dễ uống ạ". Không cần dùng từ ngữ của người sành trà nếu bạn không quen, vì người lớn nhận ra ngay câu khen học thuộc.
Nếu bạn muốn hỏi thêm, câu hỏi tốt nhất là hỏi về câu chuyện chứ không về giá: "Trà này nhà mình mua ở quê hay ai gửi lên ạ?". Câu hỏi về giá trà hay về chuyện trà đắt rẻ dễ khiến chủ nhà khó trả lời, dù bạn hỏi vì tò mò.
Mời lại là phép quen thuộc ở nhiều gia đình: khi chủ nhà châm thêm cho bạn, bạn nhấc ấm hoặc nói "Bác để con rót" nếu bạn là người trẻ nhất bàn. Khi chủ nhà là người lớn tuổi, người trẻ ngồi gần ấm nên xin phép rót thay từ lượt thứ hai, vừa đỡ việc cho chủ, vừa thể hiện mình biết ý. Nếu chủ nhà gạt đi, "Thôi cháu cứ ngồi", bạn cảm ơn và ngồi lại, không giằng ấm.
Khi rót thay, bạn làm theo đúng phép của người rót: rót vòng cho đều, rót cho người lớn nhất trước, chén mình sau cùng.
Uống không quen, không hợp: cách nói theo từng tình huống
Không phải ai cũng uống được trà đặc, và không phải lúc nào cũng nên cố. Bảng dưới gợi câu nói cho những tình huống hay gặp:
| Tình huống | Câu nói gợi ý | Làm gì thêm |
|---|---|---|
| Trà đặc quá, không quen | "Con uống trà nhạt quen rồi, bác cho con xin thêm chút nước nóng ạ" | Nhấp chậm, không nhăn mặt |
| Không uống được trà vì mất ngủ | "Dạ con xin phép uống nước lọc, uống trà tối con khó ngủ ạ" | Vẫn nhận chén đầu, nhấp một chút cho phải lễ nếu được |
| Đang kiêng vì sức khoẻ | "Con đang kiêng theo lời bác sĩ, con xin cốc nước ấm ạ" | Không cần kể chi tiết bệnh |
| Đã uống đủ, chủ vẫn muốn châm | "Con đủ rồi ạ, trà ngon nên con uống nhiều quá" | Để chén còn một ít, đặt lại ngay ngắn |
| Trà nguội, chủ đang bận chuyện | Không cần nói | Tự uống chậm, hoặc chờ lượt châm sau |
Câu nói nào cũng nên kèm lời cảm ơn và giọng nhẹ. Điều làm phật lòng chủ nhà không phải là việc bạn không uống, mà là cách từ chối cộc lốc, hoặc nhăn mặt rồi đẩy chén ra xa.
Những điều không cần làm khi được mời trà
Người lần đầu ngồi bàn trà với người lớn thường lo quá xa, làm thêm những động tác khiến mình gượng và người khác cũng gượng theo. Những việc dưới đây bạn có thể bỏ qua:
- Không cần xoay chén ba vòng hay ngửi hương thật lâu. Đó là nghi thức của những buổi thưởng trà chuyên sâu. Trong phòng khách gia đình, làm vậy dễ thành ra diễn.
- Không cần bình phẩm loại trà, vùng trồng hay cách pha. Nếu chủ nhà mê trà và muốn kể, bạn lắng nghe và hỏi thêm; nếu không, một câu khen ngắn là đủ.
- Không cần uống cạn để chứng tỏ mình quý trà. Chén còn một ít khi ra về là chuyện bình thường.
- Không cần từ chối lần đầu cho có lệ. Một số người nghĩ phải nhún nhường "Dạ thôi bác ạ" rồi mới nhận. Khi chủ nhà đã rót sẵn, nhận ngay kèm lời cảm ơn là gọn nhất.
- Không cần mang theo kiến thức trà đạo của nước khác. Phép trà Nhật, Trung hay Anh có quy tắc riêng, mang vào phòng khách Việt dễ khiến chủ nhà ngại.
- Không cần kể vì sao mình không uống. Một lý do ngắn là đủ, chủ nhà không cần biết bệnh án của bạn.
Điều nên giữ lại chỉ có ba: đón chén bằng hai tay, chờ người lớn nâng chén, và nói cảm ơn khi nhận cũng như khi về. Ba điều đó đủ cho hầu hết các buổi trà ở nhà người Việt, từ thành phố đến nông thôn, từ gia đình trẻ đến nhà có ông bà.
Lỡ làm chưa khéo và lúc đứng dậy ra về
Lỡ đánh đổ chén trà, bạn đặt chén xuống, xin lỗi một câu, hỏi chủ nhà khăn lau rồi tự lau phần trước mặt mình nếu chủ nhà đồng ý. Đừng để chủ nhà tự lau trong khi bạn ngồi nhìn. Nếu chén bị nứt hay vỡ, xin lỗi thật lòng, hỏi xem có thể làm gì, nhưng không nhắc lại chuyện đó nhiều lần trong buổi.
Lỡ uống trước người lớn vì chưa để ý, cứ đặt chén xuống, khi người lớn nâng chén thì nâng theo. Không ai giữ lại lỗi đó nếu sau đó bạn ngồi ngay ngắn và lắng nghe. Lỡ khen sai, ví dụ khen trà sen mà đó là trà nhài, cứ cười và hỏi lại: "Con nhầm rồi, trà nhài ạ, thơm quá". Thừa nhận nhanh luôn nhẹ nhàng hơn là cố cãi.
Lúc đứng dậy ra về, đặt chén ngay ngắn trên khay hoặc trên đĩa lót, không để lại chén còn đầy nếu có thể. Nếu bạn để chén vơi một chút thì không sao. Trước khi đi, cảm ơn cả buổi trà chứ không chỉ cảm ơn bữa cơm hay câu chuyện: "Con cảm ơn bác, trà nhà mình ngon quá ạ". Với người lớn tuổi quý trà, đây là lời chào ra về được nhớ lâu.
Vừa ngồi vào bàn trà, bạn chỉ cần nhìn ra ba điều: ai là người lớn nhất ở đây, ai đang cầm ấm, và mình đã ngồi ngay ngắn chưa. Ba điều đó định hướng gần hết cử chỉ của bạn trong cả buổi.
Câu hỏi thường gặp
Có phải uống hết chén trà đầu tiên không?
Không bắt buộc. Uống vài ngụm cho thấy bạn đón nhận lời mời là đủ. Để chén còn một ít không bị coi là thiếu lễ phép, miễn là bạn đã nâng chén, nhấp trà và nói lời cảm ơn khi chủ nhà mời.
Cầm chén trà bằng một tay có được không?
Với người ngang hàng trong buổi trà thân mật, cầm một tay vẫn bình thường. Khi nhận chén từ người lớn tuổi hoặc trong buổi gặp trang trọng, đón bằng hai tay. Lúc uống, một tay cầm chén, tay kia đỡ dưới đáy là dáng dễ nhìn và an toàn.
Khách có nên tự rót trà không?
Nếu bạn là người trẻ nhất và chủ nhà lớn tuổi, xin phép rót thay từ lượt thứ hai là cử chỉ được quý. Nếu chủ nhà muốn tự rót, cảm ơn và để họ làm. Không tự rót chỉ cho mình mà bỏ qua chén người khác.
Muốn từ chối thêm trà thì làm thế nào cho khéo?
Khi chủ nhà định châm, bạn đặt nhẹ tay gần miệng chén và nói "Con đủ rồi ạ, cảm ơn bác". Giữ chén còn một ít để chủ nhà hiểu bạn đã dùng xong, không cần úp chén hay đẩy chén ra xa.
Được mời trà ở buổi làm việc thì có cần đợi người khác không?
Có, ở buổi làm việc cũng nên chờ chủ buổi họp hoặc người có vai cao nhất nhấp trước, hoặc chờ một câu mời chung. Nếu chủ nhà nói "Anh chị cứ tự nhiên", bạn có thể uống ngay mà không cần chờ.
Ra mắt nhà người yêu không uống được trà thì nói sao?
Nhận chén bằng hai tay, nhấp một chút cho phải lễ nếu sức khoẻ cho phép, rồi nói nhẹ "Con uống trà hay mất ngủ, bác cho con xin cốc nước lọc ạ". Người lớn thường hiểu, điều họ để ý là thái độ chứ không phải việc bạn uống bao nhiêu.