Rót trà mời khách kiểu Việt gói trong năm việc: tráng ấm chén cho nóng và sạch, rót vòng qua các chén để đậm nhạt như nhau, chỉ rót chừng bảy tám phần chén, mời người lớn tuổi hoặc khách chính trước, và đưa chén bằng hai tay kèm một câu mời ngắn. Làm đủ năm việc đó, chén trà của bạn đã đúng phép, không cần thêm động tác cầu kỳ.
Phần dưới đi theo trình tự một lần mời trà ở phòng khách gia đình hay phòng tiếp khách nhỏ: chuẩn bị khay, tráng và pha, rót, mời, châm thêm, và lúc khách thôi uống. Mỗi chặng có chỗ người ta hay làm vụng, kèm cách gỡ khi lỡ tay.
Chị Ngân và ấm trà đầu tiên đãi bố mẹ người yêu
Chị Ngân, nhân viên ngân hàng ở Hà Nội, lần đầu đón bố mẹ người yêu từ Nam Định lên chơi. Chị mua ấm chén mới, pha trà cẩn thận, nhưng khi bưng ra thì rót một mạch cho đầy chén thứ nhất rồi mới sang chén thứ hai, chén thứ ba. Chén đầu nhạt, chén cuối đặc sánh, chén nào cũng sóng sánh sát miệng. Bác trai phải cúi xuống hớp một ngụm mới nhấc chén lên được. Không ai nói gì, nhưng chị Ngân thấy mình lóng ngóng suốt buổi.
Chuyện của chị Ngân không phải do thiếu lòng mà do thiếu vài thao tác nhỏ người lớn tuổi đã quen tay từ bé. Trà trong ấm ngấm dần theo thời gian, nên nước rót ra đầu tiên nhạt hơn nước rót cuối. Rót đầy một chén rồi mới sang chén khác là chia không đều. Chén đầy sát miệng thì khách cầm lên dễ sánh, nóng tay. Cả hai điều đều sửa được trong một lần tập.
Điều quan trọng hơn: mời trà là cử chỉ để khách thấy mình được đón, không phải bài thi. Người lớn tuổi để ý sự chu đáo hơn là độ chuẩn của từng động tác. Một chén trà vừa nóng, vừa đậm, đưa bằng hai tay kèm lời mời ấm áp đã là đủ. Phần còn lại của bài giúp bạn làm điều đó trơn tru hơn.
Chuẩn bị khay và tráng ấm chén trước khi khách ngồi
Phần lớn sự vụng về khi mời trà đến từ việc chuẩn bị dang dở. Làm xong các bước sau trước khi mời khách vào chỗ:
- Đếm chén theo số người, thêm một chén dự phòng phòng khi có người đến muộn. Chén cùng một bộ, không sứt mẻ, lau khô đáy.
- Đun nước sôi hẳn rồi để trong phích hay ấm giữ nhiệt bên cạnh khay, đủ cho ít nhất hai lần pha.
- Tráng ấm và chén bằng nước sôi: rót nước sôi vào ấm, láng quanh rồi rót sang các chén, đổ đi. Việc này làm nóng đồ, giúp trà giữ nhiệt và sạch bụi.
- Cho trà vào ấm lượng vừa đủ theo thói quen gia đình và loại trà. Không chắc thì cho ít một chút, vì trà quá đặc khó uống hơn trà hơi nhạt.
- Tráng trà: rót nước sôi vào ngập trà rồi chắt ra ngay, đổ bỏ nước này. Với trà khô cuốn chặt, bước này giúp lá nở và bớt bụi.
- Rót nước pha rồi đậy nắp, chờ một lúc cho trà ngấm. Trà xanh thường hợp nước vừa sôi để nguội bớt, trà ô long hay trà đen chịu nước sôi già hơn.
- Đặt khay ngay ngắn: ấm ở phía tay thuận của người rót, chén úp hoặc ngửa xếp thành hàng, khăn lau nhỏ gấp gọn bên cạnh.
Cái không cần làm: không cần bộ ấm chén đắt tiền, không cần biết hết tên các loại trà, không cần biểu diễn rót từ trên cao. Đồ sạch, nước nóng, trà vừa đậm là ba thứ khách cảm nhận được ngay.
Rót vòng cho đều và rót bao nhiêu là vừa
Rót vòng, không rót dồn. Xếp các chén sát nhau, rót mỗi chén một ít rồi quay lại chén đầu, đi hai ba vòng cho tới khi đủ. Cách này giúp nước đầu nhạt và nước cuối đậm được chia đều, chén nào cũng một màu. Người lớn tuổi nhìn màu nước trong các chén là biết ngay người rót có cẩn thận không.
Chừng bảy tám phần chén là vừa. Chén trà Việt nhỏ, thành mỏng, đầy quá thì khách khó cầm, dễ sánh và nóng tay. Để lại một khoảng trống cỡ đốt ngón tay ở miệng chén. Câu "trà vơi, rượu đầy" người xưa hay nói cũng là ý này: chén trà không rót đầy.
Rót sát miệng chén, rót chậm. Vòi ấm đưa thấp, cách miệng chén một chút, rót đều tay để nước không bắn ra khay. Rót xong mỗi lượt, nhấc vòi lên nhẹ để giọt cuối không rỉ xuống khay.
Chắt cho kiệt nước trong ấm. Rót đến giọt cuối để trà không ngâm lâu trong ấm sinh đắng cho lượt sau. Nếu còn thừa, chắt ra một chén tống hay chén dự phòng.
Vòi ấm không chĩa về phía khách. Khi đặt ấm xuống, xoay vòi ra phía ngoài hoặc phía mình. Nhiều gia đình coi vòi ấm hướng vào mặt khách là thiếu ý tứ, dù chỉ là vô tình.
Mời ai trước: thứ tự theo từng kiểu buổi gặp
Nguyên tắc chung là mời người được kính trọng nhất trong buổi gặp trước, rồi lần lượt theo tuổi và vai. Bảng sau giúp bạn quyết nhanh:
| Buổi gặp | Mời trước | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gia đình có ông bà, cha mẹ | Người cao tuổi nhất, rồi theo thứ bậc | Con cháu trong nhà nhận chén sau khách |
| Khách đến nhà riêng | Khách lớn tuổi nhất, rồi khách khác | Chủ nhà dùng sau cùng |
| Khách cùng tuổi, không rõ thứ bậc | Người ngồi gần ghế chính hoặc khách ở xa đến | Có thể đi theo chiều ngồi cho gọn |
| Khách có cả nam và nữ cùng lứa | Theo tuổi trước, không theo giới | Không cần cố "ưu tiên phụ nữ" nếu lệch tuổi |
| Bạn là người trẻ nhất ngồi rót | Mời người lớn nhất bàn, kể cả khi không phải khách chính | Tự lấy chén cho mình sau cùng |
Khi không chắc ai lớn tuổi hơn, bạn đưa chén đầu tiên cho người khách được mời chính thức, rồi đi theo vòng tay phải. Không ai trách người rót đi theo vòng, chỉ thấy lạ khi người rót bỏ qua người lớn để mời người bên cạnh mình trước.
Đưa chén và câu mời nói sao cho tự nhiên
Với khách ngồi gần, bạn nâng chén bằng hai tay: một tay cầm thân chén, tay kia đỡ dưới đáy hoặc đặt nhẹ cạnh cổ tay tay cầm, hơi cúi người, đưa đến trước mặt khách rồi nói câu mời. Với khách ngồi xa, đặt chén xuống bàn ngay trước chỗ người đó, tay vẫn hướng chén về phía họ, rồi mời. Không đẩy chén trượt trên mặt bàn.
Câu mời ngắn và theo vai: "Con mời bác xơi trà ạ", "Em mời anh chị dùng trà", "Mời cô chú uống nước ạ". Chữ "xơi" và "dùng" lịch sự hơn "uống" khi mời người lớn tuổi hoặc khách trang trọng. Với khách đông, chủ nhà có thể mời chung một câu sau khi đã đưa chén cho người lớn nhất: "Mời cả nhà dùng trà".
Hai chỗ hay sai: cầm chén bằng đầu ngón tay ngay miệng chén, và đưa chén bằng một tay trong khi tay kia đang cầm điện thoại. Miệng chén là chỗ khách đặt môi, ngón tay chạm vào là mất vệ sinh. Còn điện thoại thì nên đặt xuống từ trước khi bưng khay ra.
Với trẻ em đi cùng khách, bạn hỏi bố mẹ các cháu trước khi mời trà, vì nhiều gia đình không cho trẻ nhỏ uống trà. Một cốc nước lọc hoặc nước quả đưa riêng cho trẻ cho thấy bạn để ý đến cả những người nhỏ nhất trong nhà.
Châm thêm trà trong buổi trò chuyện
Để ý chén vơi mà không theo dõi lộ liễu. Khi thấy chén của khách cạn hoặc còn ít, bạn chờ một quãng nghỉ trong câu chuyện rồi châm thêm. Không cắt ngang lời khách để rót, không nhìn chằm chằm vào chén người ta.
Châm cho người lớn trước, chén mình sau. Thứ tự châm giống thứ tự mời. Nếu cả bàn cùng cạn, châm vòng như lượt đầu.
Thay trà khi nước đã nhạt. Sau ba bốn lượt nước, trà thường nhạt hẳn. Bạn xin phép đi pha ấm mới thay vì cứ chế thêm nước sôi vào bã cũ. Câu nói nhẹ nhàng: "Để em pha ấm mới, trà nhạt rồi".
Để chén khách nguội quá thì đổi chén. Nếu khách mải nói chuyện, chén trà nguội lạnh, bạn có thể hỏi: "Trà nguội rồi, em đổi chén nóng cho bác nhé". Nhiều người lớn tuổi rất thích cử chỉ này.
Khách úp tay lên miệng chén hay xua tay. Đó là dấu hiệu đã đủ, bạn thôi châm, không nài. Nếu muốn mời thêm thứ khác, hỏi một lần: "Hay bác dùng nước lọc cho mát ạ?"
Lỡ tay thì gỡ thế nào và câu tự hỏi trước khi bưng khay
Làm đổ trà ra khay hay bàn là chuyện thường. Bạn đặt ấm xuống, lấy khăn thấm khô, không cuống quýt, nói một câu nhẹ: "Em vụng tay quá, để em lau". Nếu trà bắn vào người khách, đưa khăn sạch ngay và hỏi có bị nóng không, rồi để khách tự lau, đừng tự tay lau lên quần áo người khác.
Lỡ rót đầy chén quá, bạn đừng đổ bớt từ chén khách sang chén khác ngay trước mặt họ. Cứ đưa chén cẩn thận, đặt xuống bàn thay vì trao tay, và lần sau rót vơi hơn. Lỡ mời nhầm thứ tự, cứ tiếp tục đưa chén, rồi tự nhiên mời người lớn nhất trước ở lượt châm sau. Không cần xin lỗi rối rít, vì càng nói càng khiến mọi người chú ý.
Lỡ pha trà quá đặc, khách nhăn mặt hoặc uống rất chậm, bạn châm thêm một chút nước nóng vào chén mình nếm thử, rồi nói: "Hình như em pha hơi đặc, để em pha lại nhẹ hơn". Người lớn thường quý câu đó hơn là cố uống cho xong.
Câu tự hỏi trước khi bưng khay ra: chén đã đủ và sạch chưa, nước còn nóng không, mình biết ai là người cần mời đầu tiên chưa, điện thoại đã cất chưa. Bốn câu đó trả lời được thì chén trà của bạn đã chu đáo.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải tráng trà, đổ nước đầu đi không?
Không bắt buộc với mọi loại trà. Trà khô cuốn chặt hoặc trà để lâu thường được tráng để lá nở và bớt bụi, còn trà túi lọc hay trà tươi thì không cần. Khi đãi khách lớn tuổi quen uống trà, tráng trà là thao tác họ để ý.
Rót trà cho mình trước để thử có bất lịch sự không?
Một số nhà có thói quen rót chén đầu cho chủ để kiểm độ đậm, nhưng khi có khách lớn tuổi, cách an toàn là rót vòng đều các chén ngay từ đầu. Chủ nhà nhận chén của mình sau cùng, không nâng chén lên trước khách.
Nên mời trà người lớn tuổi bằng câu nào?
Câu mời quen thuộc là "Con mời bác xơi trà ạ" hoặc "Cháu mời ông bà dùng trà". Chọn xưng hô theo quan hệ thật, nói chậm, đưa chén bằng hai tay. Không cần câu dài, chỉ cần đủ chủ ngữ, lời mời và chữ "ạ" cuối câu.
Khách là người trẻ hơn mình thì có cần mời bằng hai tay không?
Với khách nhỏ tuổi hơn ở nhà riêng, đưa bằng một tay kèm lời mời vẫn lịch sự. Nhưng nếu khách đó đi cùng người lớn hoặc là khách công việc, đưa bằng hai tay giữ được không khí trang trọng chung, không thừa.
Khách từ chối uống trà thì nên mời gì thay?
Hỏi một lần xem khách thích nước lọc, nước ấm hay nước quả, rồi mang ra loại đó trong cốc sạch. Nhiều người không uống trà vì mất ngủ, vì sức khoẻ hay vì thói quen; không cần hỏi lý do và không nài thêm.
Chén trà nhỏ hay chén lớn thì lịch sự hơn?
Không có chuẩn cố định. Chén nhỏ hợp trà đậm uống chậm khi tiếp khách ngồi lâu, cốc lớn hợp trà xanh pha loãng uống giải khát. Điều đáng để ý là các chén cùng một bộ và sạch, không phải kích cỡ.