Tiếp khách Âu – Mỹ cho dễ chịu cần để ý bốn điều: hỏi khách muốn được gọi thế nào, giữ khoảng cách cá nhân vừa phải, giữ đúng giờ hẹn đã thống nhất và tránh những câu hỏi đời tư mà người Việt quen hỏi để tỏ ra thân thiện. Phần còn lại phần lớn là sự thẳng thắn và rõ ràng trong công việc.
"Âu – Mỹ" là cách gọi rất rộng: một kỹ sư Đức, một nhà thiết kế Ý, một người mua hàng ở Texas và một chủ cửa hàng ở Stockholm có thói quen khác nhau nhiều. Những điều dưới đây là điểm chung hay gặp khi họ đi làm việc ở nước ngoài, dùng để bắt đầu, rồi điều chỉnh theo từng người. Gặp điều không chắc, hỏi thẳng một câu nhã nhặn thường được khách phương Tây đánh giá cao hơn là đoán.
Tình huống: khách mua hàng sang thăm xưởng gỗ
Anh Lộc làm chủ một xưởng đồ gỗ nội thất ở Đồng Nai, chuyên làm hàng xuất khẩu. Sắp tới, hai người từ một công ty phân phối ở châu Âu sang thăm xưởng: một phụ nữ phụ trách mua hàng khoảng bốn mươi tuổi và một đồng nghiệp trẻ lo kiểm tra chất lượng. Đây là lần đầu anh tiếp khách trực tiếp tại xưởng, trước giờ chỉ trao đổi qua thư.
Anh Lộc định làm đúng như cách tiếp khách trong nước: đón tận sân bay bằng xe lớn, bố trí cả đoàn nhân viên ra chào, bữa trưa nhiều món, buổi tối mời đi nhậu cho thân. Một người bạn từng làm xuất khẩu khuyên anh nên hỏi khách trước. Hoá ra hai vị khách đã tự thuê xe, muốn ở xưởng đủ năm tiếng để xem từng công đoạn, ăn trưa nhanh tại chỗ, và buổi tối muốn nghỉ ngơi vì vừa bay đêm.
Bài học ở đây không phải là khách phương Tây "lạnh lùng". Họ muốn chuyến đi hiệu quả và tôn trọng thời gian riêng, và họ quen được hỏi ý thay vì được sắp đặt sẵn. Sự chu đáo với họ nằm ở chỗ lắng nghe và làm đúng điều họ cần.
Gọi tên và chào hỏi
Hỏi một lần, nhớ suốt buổi. Ở buổi đầu, gọi bằng Mr hoặc Ms kèm họ là an toàn. Rất nhiều khách sẽ nói ngay "Cứ gọi là Anna nhé" theo kiểu của họ; từ đó bạn gọi tên riêng. Nếu khách không nói, bạn có thể hỏi: "Em nên gọi chị thế nào cho tiện ạ?".
Ms cho phụ nữ, trừ khi được biết khác. Với phụ nữ, Ms dùng được cho mọi trường hợp mà không cần biết đã kết hôn hay chưa. Nếu khách có học vị và dùng nó trong chữ ký thư, gọi Dr kèm họ ở buổi đầu.
Bắt tay chắc, nhìn vào mắt. Bắt tay vừa chắc, khoảng hai ba giây, nhìn vào mắt người đối diện và mỉm cười. Bắt tay quá lỏng hoặc né ánh mắt dễ bị hiểu là thiếu tự tin, dù với người Việt đó lại là khiêm tốn.
Chào cả người trẻ trong đoàn. Người phụ trách kỹ thuật hay người trợ lý có tiếng nói thật trong quyết định. Chào và giới thiệu họ ngang hàng với trưởng đoàn, đừng chỉ dồn sự chú ý vào người có chức danh cao nhất.
Giới thiệu tên mình cho dễ gọi. Tên Việt nhiều dấu khó đọc với khách. Bạn nói rõ tên gọi một hai âm tiết, ví dụ "Em là Lộc, anh chị cứ gọi là Loc", và in tên không dấu trên danh thiếp để họ nhớ.
Khoảng cách, giờ giấc và nhịp làm việc
Bảng dưới so sánh một số thói quen của người Việt khi tiếp khách với điều nhiều khách Âu – Mỹ mong đợi. Không có bên nào đúng hơn; bảng chỉ để bạn biết chỗ nào dễ lệch.
| Chuyện | Thói quen hay gặp ở mình | Điều nhiều khách mong |
|---|---|---|
| Khoảng cách khi đứng nói | Đứng gần, chạm tay, khoác vai khi đã vui | Khoảng một sải tay, ít chạm người khi chưa thân |
| Đúng giờ | Xê dịch mười lăm phút là bình thường | Đúng giờ hẹn; muộn năm phút đã nên nhắn báo |
| Lịch trình | Linh hoạt, sắp xếp tại chỗ | Gửi trước, ghi rõ giờ, có khoảng nghỉ |
| Nói không | Nói vòng, tránh từ chối thẳng | Nói rõ có hay không, kèm lý do ngắn |
| Buổi tối | Mời ăn uống đến khuya để thân | Hỏi trước; nhiều người muốn nghỉ sau ngày làm việc |
| Quà | Quà nhiều, gói to | Quà nhỏ, có câu chuyện, không gây áp lực đáp lễ |
Với giờ giấc, nguyên tắc dễ nhớ: giờ đã ghi trong lịch là giờ thật. Nếu buổi họp dự kiến kết thúc lúc mười một giờ, kết thúc lúc mười một giờ, phần còn lại hẹn buổi khác. Khách sẽ tin những mốc giao hàng bạn hứa hơn khi thấy bạn giữ đúng từng mốc nhỏ trong ngày.
Trò chuyện: hỏi gì và tránh hỏi gì
Người Việt hay hỏi tuổi, hỏi gia đình, hỏi lương ngay buổi đầu như một cách tỏ ra quan tâm. Với nhiều khách phương Tây, những câu này lại là chuyện riêng. Một danh sách nhanh để chọn chủ đề:
- Nên hỏi: chuyến bay thế nào, đây có phải lần đầu đến Việt Nam không, đã thử món gì, thích làm gì cuối tuần, thành phố quê họ có gì hay.
- Nên kể: một hai điều về vùng mình, nghề của xưởng, món ăn địa phương, cách người Việt uống trà hay cà phê.
- Tránh hỏi: tuổi, cân nặng, thu nhập, giá nhà, đã kết hôn chưa, sao chưa có con.
- Tránh bình luận: ngoại hình ("chị béo hơn trong ảnh", "anh trông già hơn tuổi"), dù với người Việt đó là câu đùa thân mật.
- Tránh tranh luận: chính trị, chuyện đức tin, chuyện các nước khác, trừ khi khách chủ động và bạn thật sự thoải mái.
- Khi khách hỏi điều bạn không muốn trả lời, có thể cười và nói "Chuyện đó em xin để dành lần sau", rồi chuyển sang chuyện khác.
Một mẹo nhỏ: lắng nghe nhiều hơn nói và hỏi tiếp theo câu trả lời của khách. Câu hỏi thứ hai cho thấy bạn thật sự nghe, còn câu hỏi thứ nhất chỉ là phép lịch sự.
Bữa ăn và chuyện ai trả tiền
Mâm cơm Việt gắp chung là trải nghiệm nhiều khách thích, nhưng gắp vào bát khách lại là chuyện khác. Ở nhà mình, gắp cho khách là quý; với nhiều người phương Tây, có người gắp thức ăn vào bát mình làm họ khó xử, nhất là khi món đó họ không ăn được. Bạn giới thiệu món, mời khách tự lấy, đặt thìa chung ở mỗi đĩa và hỏi trước về dị ứng, ăn chay.
Về thanh toán, nguyên tắc chung là ai mời người đó trả. Nếu bạn mời khách đi ăn, trả kín đáo, có thể dặn trước nhà hàng không mang hoá đơn ra bàn. Nếu khách mời lại, nhận lời và để họ trả, không giành hoá đơn quá mức; giành trả mãi có thể khiến khách thấy bị từ chối lòng hiếu khách của họ. Với đồng nghiệp ngang hàng ăn trưa nhanh, chia tiền mỗi người phần mình là bình thường ở nhiều nước.
Rượu, bia là lựa chọn, không phải phần bắt buộc. Có đồ uống không cồn trên bàn, không ép, không cụng ly liên tục. Ai đã uống thì không lái xe; nếu khách tự lái, đừng mời rượu, mời nước hoặc cà phê.
Khi lỡ hỏi vô ý hay làm khách không thoải mái
Anh Lộc lỡ hỏi vị khách nữ "Chị năm nay bao nhiêu tuổi, có con chưa?" trong bữa trưa. Khách cười, trả lời ngắn và đổi chủ đề. Cách gỡ đơn giản là không hỏi thêm, nói nhẹ "Em hỏi theo thói quen ở Việt Nam, mong chị không phiền", rồi chuyển sang chuyện công việc hoặc chuyến đi. Không cần giải thích dài về văn hoá; một câu thừa nhận ngắn là đủ.
Nếu lỡ trễ hẹn, nhắn ngay khi biết, ghi giờ đến dự kiến, xin lỗi một câu khi gặp và bù bằng cách giữ đúng các mốc sau. Nếu lỡ sắp xếp quá nhiều hoạt động mà khách mệt, hỏi thẳng "Anh chị muốn nghỉ ngơi một chút không?" và bỏ bớt lịch.
Trước khi khách đến, tự kiểm năm điều: đã hỏi khách muốn được gọi thế nào chưa, lịch trình gửi chưa, có thời gian trống cho khách chưa, có hỏi về ăn uống chưa, buổi tối đã hỏi ý khách chưa. Năm câu ấy giúp buổi tiếp vừa chu đáo vừa không áp đặt.
Quà gặp mặt và lúc chia tay
Với nhiều khách Âu – Mỹ, quà trong quan hệ công việc nên nhỏ và có câu chuyện. Một gói trà từ vùng trồng mà bạn kể được, một món đồ gỗ nhỏ do chính xưởng làm, một cuốn sách ảnh về địa phương, gói gọn và kèm vài dòng viết tay, thường được nhớ lâu hơn một món đắt tiền. Quà quá lớn có thể khiến khách khó xử, vì một số công ty có quy định chặt về việc nhân viên nhận quà từ nhà cung cấp; khách có thể phải khai báo hoặc từ chối.
Khi trao, không cần nghi thức cầu kỳ. Đưa quà, nói một câu giải thích ngắn vì sao chọn món ấy, ví dụ "Đây là mẫu tay nắm gỗ bên em làm thử, em muốn chị giữ một cái làm kỷ niệm". Khách phương Tây thường mở quà ngay và nói cảm ơn; đó là phép lịch sự của họ, bạn cứ đón nhận tự nhiên.
Lúc chia tay, tiễn khách ra xe, bắt tay, cảm ơn đã đến. Trong vòng hai ngày, gửi thư ngắn tóm các điểm đã thống nhất, đính kèm ảnh mẫu hàng hay tài liệu khách đã hỏi. Thư gửi đúng hẹn, đủ ý, là lời cảm ơn có giá trị nhất với người mua hàng.
Câu hỏi thường gặp
Gặp khách phương Tây lần đầu nên gọi bằng tên hay họ?
Buổi đầu nên gọi Mr hoặc Ms kèm họ. Phần lớn khách sẽ đề nghị gọi tên riêng ngay sau đó, khi ấy bạn gọi theo ý họ. Nếu khách không nói, hỏi nhẹ một câu về cách gọi là lịch sự và giúp hai bên thoải mái.
Có nên hỏi tuổi hay chuyện gia đình khách nước ngoài không?
Không nên hỏi ở buổi đầu. Tuổi, thu nhập, cân nặng, hôn nhân, con cái là chuyện riêng với nhiều người phương Tây. Nếu khách tự kể về gia đình, bạn có thể hỏi tiếp theo những gì họ đã chia sẻ.
Muộn bao nhiêu phút thì nên nhắn báo khách Âu – Mỹ?
Ngay khi biết sẽ muộn, kể cả năm phút, nên nhắn báo và ghi giờ đến dự kiến. Với nhiều khách, giờ hẹn là giờ thật. Một tin nhắn sớm giúp họ chủ động và cho thấy bạn tôn trọng thời gian của họ.
Có nên gắp thức ăn cho khách tây trong bữa cơm Việt không?
Nên giới thiệu món rồi mời khách tự lấy, đặt thìa chung ở mỗi đĩa. Gắp vào bát khách có thể khiến họ khó xử nếu món đó họ không ăn được hoặc không quen. Hỏi trước về dị ứng và chế độ ăn.
Khách nước ngoài muốn tự trả tiền bữa ăn thì nên làm gì?
Nếu bạn là người mời thì trả kín đáo từ trước. Nếu khách mời lại, nhận lời và để họ trả, không giành quá mức. Với bữa trưa nhanh giữa đồng nghiệp, chia phần mỗi người là thói quen bình thường ở nhiều nước.
Mời khách phương Tây đi ăn tối có cần hỏi trước không?
Có. Nhiều khách vừa bay dài hoặc sau một ngày làm việc muốn nghỉ ngơi. Hỏi trước, đưa hai lựa chọn như ăn tối cùng nhau hoặc để khách nghỉ tự do, giúp khách không phải từ chối một lời mời đã sắp đặt sẵn.