Mâm xoay ở bàn tiệc tròn thường được quay theo chiều kim đồng hồ, chậm, và chỉ quay khi không ai đang gắp dở. Món mới đặt lên thì xoay tới trước mặt khách chính hoặc người lớn tuổi nhất để họ lấy trước, sau đó món đi một vòng. Mỗi người dùng đũa hoặc thìa phục vụ đi kèm đĩa để lấy phần vừa đủ, rồi đặt dụng cụ lại đúng đĩa trước khi xoay tiếp.
Bàn tròn có mâm xoay rất hay gặp ở tiệc cưới, tiệc công ty và bữa tiếp khách tại nhà hàng món Việt, món Hoa. Nó giúp mười người với tới mọi món mà không phải đứng dậy, nhưng cũng là chỗ dễ xảy ra va chạm nhỏ: xoay trúng lúc người khác đang gắp, đĩa canh sánh ra mâm, hay miếng cuối cùng không ai dám lấy. Phần dưới đây hướng dẫn từng tình huống.
Ai ngồi đâu ở bàn tròn nhà hàng
Trước khi nói chuyện xoay mâm, cần biết ai ngồi ở đâu, vì vị trí quyết định món mới dừng trước mặt ai. Ở bàn tròn tiếp khách, chỗ ngồi thường được sắp theo hướng cửa ra vào. Đây là cách sắp phổ biến, mỗi vùng và mỗi gia đình có thể khác đôi chút, nên khi là khách, bạn chờ chủ tiệc chỉ chỗ.
| Vị trí | Thường dành cho | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chỗ đối diện cửa ra vào | Chủ tiệc hoặc người lớn tuổi nhất | Nhìn thấy cả phòng và người ra vào |
| Bên phải chủ tiệc | Khách chính | Chủ tiệc dễ mời món, dễ trò chuyện |
| Bên trái chủ tiệc | Khách quan trọng thứ hai | Hoặc vợ, chồng của khách chính trong tiệc gia đình |
| Chỗ quay lưng ra cửa | Người bên phía chủ tiệc phụ trách gọi món | Gần lối phục vụ, dễ ra hiệu cho nhân viên |
| Các chỗ còn lại | Xen kẽ khách và người nhà chủ | Tránh để khách ngồi một cụm, người nhà một cụm |
Nếu bạn là khách và được chỉ ngồi vào chỗ đối diện cửa, đừng từ chối nhiều lần; chủ tiệc đã cân nhắc trước. Nếu không ai chỉ chỗ, chọn chỗ gần cửa hoặc quay lưng ra cửa, để chỗ trang trọng lại cho người khác.
Bốn quy ước của mâm xoay
Xoay theo chiều kim đồng hồ. Đây là quy ước phổ biến ở nhiều nhà hàng, giúp món đi một vòng có trật tự. Nếu món bạn cần ở ngay bên trái, chỉ cách một hai đĩa, xoay ngược một chút cũng được, miễn bạn nhìn quanh trước xem có ai đang gắp không.
Nhìn trước khi xoay. Liếc một vòng: nếu có người đang cầm đũa hướng vào một đĩa, chờ họ gắp xong. Xoay khi người khác đang gắp là lỗi hay gặp nhất và dễ làm rơi thức ăn ra mâm. Ở bàn đông, một câu nhỏ "em xoay nhé" trước khi đẩy là đủ để mọi người rút đũa lại.
Xoay chậm bằng mép kính, không xoay bằng đĩa. Đặt hai ngón tay lên mép mâm kính, đẩy nhẹ. Không đẩy bằng cách cầm vào đĩa thức ăn, vì đĩa có thể trượt khỏi chỗ.
Dụng cụ phục vụ nằm trong đĩa, cán quay ra ngoài. Gắp xong, đặt đũa chung hoặc thìa chung trở lại đúng đĩa đó, cán hướng ra mép mâm cho người tiếp theo dễ cầm. Không cầm đũa chung về chỗ mình.
Món mới ra: ai lấy trước
Anh Bình, giám đốc chi nhánh một công ty phân phối ở Cần Thơ, chiêu đãi đoàn khách từ TP Hồ Chí Minh xuống làm việc. Bàn mười người, anh ngồi đối diện cửa, khách chính là vị phó tổng giám đốc ngồi bên phải anh. Khi phục vụ đặt đĩa gà hấp lên mâm, anh xoay nhẹ cho đĩa dừng trước mặt khách chính và nói "mời anh dùng thử món gà của vùng này". Đó là cách chủ tiệc trao quyền lấy trước cho khách quý.
Ở tiệc gia đình hay tiệc cưới, người được lấy trước là người lớn tuổi nhất bàn. Ở bàn toàn bạn bè đồng trang lứa, món dừng ở đâu người đó lấy, rồi xoay tiếp. Nếu món mới dừng trước mặt bạn mà trong bàn có người lớn tuổi hơn, bạn có thể xoay tiếp tới họ và mời một câu, hoặc nếu họ ra hiệu cho bạn lấy, bạn lấy phần vừa đủ rồi xoay đi.
Phục vụ ở nhiều nhà hàng được hướng dẫn đặt món mới trước khách chính hoặc chủ tiệc. Khi họ làm như vậy, bạn không cần xoay lại. Nếu bạn là chủ tiệc mà phục vụ đặt nhầm trước mặt mình, xoay nhẹ về phía khách là đủ, không cần nhắc phục vụ trước mặt cả bàn.
Lấy bao nhiêu là vừa: ước phần ở bàn mười người
Mâm tiệc tròn thường bày mỗi món đủ cho cả bàn, nhưng không dư nhiều. Lấy quá tay ở vòng đầu khiến người ngồi cuối vòng chỉ còn phần vụn. Cách ước đơn giản là chia đĩa thành số người trong bàn, lấy một phần, và chờ vòng sau nếu muốn thêm.
| Kiểu món | Một phần vừa đủ | Chỗ hay sai |
|---|---|---|
| Gà, vịt chặt miếng | Một hoặc hai miếng | Chọn đùi, bỏ lại toàn phần xương |
| Cá nguyên con | Một khúc vừa ăn ở phía gần mình | Rạch lung tung khắp thân cá |
| Tôm, cua | Hai, ba con tôm hoặc một phần cua | Lấy phần càng to nhất ngay vòng đầu |
| Xôi, cơm chiên | Một thìa vun | Xúc sâu xuống đáy đĩa làm vỡ khuôn |
| Canh, lẩu | Một bát nhỏ | Múc thẳng từ nồi bằng thìa riêng |
| Rau, gỏi | Một gắp | Gắp rau trộn mà bỏ lại phần nước trộn đọng đáy |
Khi món đã đi hết một vòng và còn thừa, chủ tiệc hoặc người lớn tuổi thường mời "mọi người dùng thêm đi". Đó là lúc bạn có thể lấy phần thứ hai mà không ai để ý.
Chia món nguyên con: cá, gà, vịt quay
Món nguyên con là nơi khách hay lúng túng nhất, vì không biết nên tự cắt hay chờ. Ở phần lớn nhà hàng tử tế, phục vụ sẽ chia món nguyên con tại bàn hoặc mang đi chia rồi đặt lại. Nếu họ không làm, dưới đây là những điều nên biết.
- Nhờ phục vụ chia: chủ tiệc chỉ cần nói "em chia giúp bàn mình món này nhé". Đây là cách gọn nhất và không ai phải đụng dao.
- Cá nguyên con, nhiều vùng kiêng lật: đặc biệt khi bàn có người làm nghề sông nước hoặc người lớn tuổi. Ăn hết mặt trên, dùng đũa gỡ xương sống ra rồi ăn tiếp phần dưới.
- Đầu cá, đầu gà: nhiều gia đình coi đây là phần dành cho người được tôn trọng; không nên tự lấy nếu bạn không phải người đó, trừ khi được mời.
- Chủ tiệc chia cho khách: ở bữa thân mật, chủ tiệc có thể chủ động gắp miếng ngon nhất cho khách chính rồi để mọi người tự lấy.
- Không dùng tay xé: ở bàn tiệc, kể cả gà luộc, dùng đũa và thìa phục vụ, để món ăn còn đẹp cho người lấy sau.
Vì phong tục mỗi vùng có khác nhau, khi ngồi với người lớn tuổi ở quê khác, bạn quan sát chủ tiệc làm trước. Không chắc thì hỏi khẽ người ngồi cạnh là cách lịch sự, không phải là thiếu hiểu biết. Người được hỏi thường vui vì được nhờ, và câu hỏi nhỏ đó đôi khi mở ra một câu chuyện về món ăn quê nhà của họ.
Miếng cuối đĩa, đĩa sắp hết và món còn thừa nhiều
Miếng cuối cùng trên đĩa là thứ ở lại lâu nhất trên mâm xoay, vì ai cũng ngại lấy. Cách gỡ nhẹ nhàng nhất: người ngồi gần mời người khác trước, "chị ăn nốt miếng này nhé"; nếu không ai lấy, chủ tiệc mời một lần nữa, và lúc đó người được mời nên nhận để món không nằm đó mãi. Nếu chính bạn thật sự còn muốn ăn, hỏi một câu "còn ai dùng miếng này không ạ" rồi mới lấy.
Khi một món sắp hết mà mới đi được nửa vòng, người lấy sau nên lấy ít hơn để chia đều. Nếu bạn là chủ tiệc và thấy món được ưa thích hết quá nhanh, có thể gọi thêm một đĩa nhỏ. Khách thì không tự gọi thêm món ở tiệc người khác mời.
Còn thừa nhiều cuối bữa là chuyện thường ở tiệc Việt, vì chủ tiệc thường đặt dư để không thiếu. Ở tiệc công ty hay bữa thân mật, xin hộp mang về phần thừa ngày càng phổ biến và được nhiều người coi là biết quý thức ăn. Người chủ tiệc là người quyết định và hỏi phục vụ; khách chỉ nên gợi ý nhẹ nếu thân với chủ tiệc. Khi chủ tiệc mời bạn mang về một phần, nhận lời và cảm ơn là đủ, không cần từ chối nhiều lần cho phải phép.
Lỡ làm đổ trên mâm xoay: gỡ trong ba bước
Chị Lan ngồi bàn khách ở một tiệc cưới tại Hà Nội, xoay mâm đúng lúc người ngồi đối diện đang múc canh. Một ít canh sánh ra mặt kính. Tình huống này xảy ra ở rất nhiều bàn, và cách gỡ đơn giản hơn bạn nghĩ.
- Dừng xoay ngay, nói một câu xin lỗi ngắn với người đang múc: "Em xin lỗi, em xoay vội quá".
- Gọi phục vụ lau mặt kính, không tự lấy khăn ăn của mình lau vì khăn sẽ thấm và nhỏ giọt khắp bàn.
- Chờ người kia múc xong, rồi mới tiếp tục xoay, lần này nhìn quanh trước.
Đừng nhắc lại sự cố trong suốt phần còn lại của bữa, cũng đừng tự trách quá lời. Người cùng bàn thường quên nó trong vài phút, trừ khi bạn khiến họ phải nhớ.
Nếu canh hay nước sốt bắn lên áo người đối diện, ngoài lời xin lỗi, bạn đưa họ khăn giấy sạch và hỏi có cần phục vụ hỗ trợ không. Không đứng dậy vòng qua bàn để lau giúp, vì như vậy chỉ khiến người kia ngượng hơn trước cả bàn.
Câu hỏi thường gặp
Mâm xoay có nhất thiết phải quay theo chiều kim đồng hồ?
Đó là quy ước phổ biến chứ không phải luật bắt buộc. Nếu món bạn cần ở rất gần bên trái, xoay ngược một chút là chấp nhận được, miễn bạn nhìn quanh và không ai đang gắp.
Có được xoay mâm để lấy món mình thích khi người khác đang nói chuyện không?
Được, nếu không ai đang gắp. Nhưng nếu người ngồi đối diện đang kể chuyện cho cả bàn, chờ một nhịp sẽ lịch sự hơn, vì mâm xoay kéo mắt mọi người khỏi người đang nói.
Không có đũa chung thì lấy món thế nào?
Nhờ phục vụ mang đũa hoặc thìa chung cho bàn. Trong lúc chờ, trở đầu đũa của mình để gắp là cách tạm. Với canh, luôn dùng muôi hoặc thìa lớn trong nồi canh.
Bàn có người ăn chay thì món chay đặt ở đâu?
Món chay riêng thường được đặt trước mặt người ăn chay, không đặt lên mâm xoay chung để tránh người khác lấy hết hoặc đũa chạm món mặn. Nếu món chay đặt trên mâm, mọi người nên chờ người ăn chay lấy trước.
Chủ tiệc gắp cho mình miếng đầu cá thì có phải ăn không?
Đó là phần thể hiện sự trọng thị. Bạn nhận và cảm ơn, ăn một phần nếu có thể. Nếu không ăn được, cảm ơn và mời lại người lớn tuổi hơn trong bàn, như một cách trao lại sự trọng thị đó.
Tiệc cưới bàn mười người không quen ai thì ai lấy món mới trước?
Nhìn xem bàn có ai lớn tuổi nhất thì xoay món mới về phía họ. Nếu tuổi tương đương, món dừng ở đâu người đó lấy rồi xoay tiếp, kèm một câu mời chung cho cả bàn.