QuyenQuy.comQuyền Quý
Quy tắc bàn tiệc

Mời cơm và gắp thức ăn ở mâm tiệc Việt: ai cầm đũa trước, mời thế nào, gắp cho ai

Ở mâm tiệc Việt, người nhỏ mời người lớn trước khi ăn, người lớn cầm đũa trước. Cách mời gọn, dùng đũa chung, gắp cho người khác và những điều nên tránh.

Vietnamese family seated around a round tray of festive dishes on a wooden floor mat, young man passing a bowl with both hands to an elder, faces turned away, soft afternoon light

Ở mâm tiệc Việt, trước khi ăn, người nhỏ tuổi lần lượt mời người lớn tuổi, bắt đầu từ người cao tuổi nhất mâm; người lớn nhất nhận lời, cầm đũa trước, rồi mọi người mới ăn. Gắp thức ăn từ đĩa chung nên dùng đũa chung hoặc trở đầu đũa, gắp miếng gần mình, và chỉ gắp cho người khác khi họ là người lớn tuổi, khách quý hoặc khi mình chắc họ thích món đó.

Những phép này ai lớn lên ở Việt Nam cũng thấy quen, nhưng quen không có nghĩa là thuận tay. Người trẻ sống lâu ở thành phố, người mới đi làm phải ngồi mâm với cấp trên ở quê, hay chủ doanh nghiệp tiếp đối tác ở bàn tròn nhà hàng đều có lúc lúng túng: mời ai trước, mời bằng câu gì, gắp cho sếp có bị coi là nịnh không. Phần dưới đây trả lời từng câu đó.

Mời cơm: thứ tự và câu mời

Sinh viên Vy ở Huế theo mẹ về dự cỗ mừng nhà mới của bác ruột ở Quảng Trị. Mâm của Vy có ông nội, hai bác, mẹ và hai em họ. Khi mâm được bưng ra, mọi người chưa ai cầm đũa. Người nhỏ nhất mâm thường mở đầu bằng một lời mời chung, sau đó tới những người lớn hơn một chút. Vy chỉ cần nói: "Con mời ông, mời hai bác, mời mẹ ăn cơm ạ", rồi tới các em họ mời theo.

Thứ tự trong câu mời đi từ người cao tuổi nhất, hoặc người có vị trí được trọng nhất trong mâm, rồi đến những người khác. Ở mâm đông người, không cần mời từng người một cách dài dòng; một câu mời gom đủ các vai là đủ: "Cháu mời ông bà, mời các bác, các chú, các cô ăn cơm ạ".

Ở bàn tiệc công ty hay bàn tiếp khách, cách mời gọn hơn. Người chủ trì, thường là người mời tiệc, nói "Mời anh chị dùng bữa", khách đáp "Dạ mời anh, mời chị". Người trẻ nhất bàn không cần mời to từng người như ở mâm gia đình, chỉ cần cúi nhẹ đầu và nói "em mời mọi người" khi người chủ trì đã mời.

Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ quên: người được mời cũng nên đáp lại. Ông nội của Vy thường đáp "ừ, các con ăn đi" rồi cầm đũa. Người lớn đáp nhanh và cầm đũa sớm là cách giải phóng cả mâm, không bắt người nhỏ phải ngồi chờ.

Ai cầm đũa trước trong từng kiểu mâm

Không phải lúc nào người cao tuổi nhất cũng là người cầm đũa trước. Bảng dưới gợi ý cách đọc nhanh trong những bữa thường gặp.

Kiểu bữaNgười cầm đũa trướcGhi chú
Mâm gia đình, cỗ quêNgười cao tuổi nhất mâmÔng bà, cụ, hoặc người có vai vế cao nhất họ
Tiệc cưới, tiệc mừng ở nhà hàngNgười lớn tuổi nhất bàn hoặc người được nhà chủ tiếp đónBàn toàn người trẻ thì ai mời trước thì người khác theo
Tiệc công tyLãnh đạo cao nhất ngồi bàn, hoặc người chủ trìCấp trên trẻ hơn vẫn có thể mời người lớn tuổi hơn cầm đũa trước
Tiếp khách đối tácKhách chính, theo lời mời của chủ nhàChủ nhà mời, khách chính cầm đũa, chủ nhà theo ngay
Bữa có khách nước ngoàiChủ nhà mời và làm mẫu trướcKhách chưa quen đũa cần thấy người khác làm trước

Khi không rõ ai là người được trọng nhất, cách an toàn là chờ người khác cầm đũa trước. Chờ vài giây không bao giờ là lỗi; cầm đũa trước người lớn mới dễ bị để ý.

Gắp từ đĩa chung: đũa chung, trở đũa và miếng gần mình

Có đũa chung thì luôn dùng đũa chung. Ở nhà hàng, mỗi đĩa thường kèm một đôi đũa hoặc thìa phục vụ. Bạn dùng nó gắp sang bát mình, đặt lại đúng đĩa, rồi mới dùng đũa riêng để ăn.

Không có đũa chung thì trở đầu đũa. Ở mâm gia đình, trở ngược đầu đũa để gắp từ đĩa chung là cách nhiều người dùng. Một số người lớn tuổi lại thấy trở đũa là khách sáo; nếu chủ nhà nói "cứ gắp tự nhiên", bạn có thể dùng đầu đũa bình thường nhưng gắp gọn, không khuấy.

Gắp miếng gần mình, không lật đảo tìm miếng ngon. Bới đĩa tìm miếng nạc hay miếng to là điều người cùng mâm nhận ra ngay. Lấy miếng nằm ở phía mình, mỗi lần một miếng vừa ăn.

Không gắp liên tục một món. Món ngon ai cũng muốn ăn. Gắp xen kẽ các món, và để ý đĩa nào sắp hết thì nhường người khác.

Thức ăn đã gắp vào bát thì không trả lại đĩa. Lỡ gắp miếng không ăn được, để nó lại trong bát hoặc trên đĩa nhỏ của mình, không đặt lại đĩa chung.

Gắp cho người khác: khi nào thành ý, khi nào thành phiền

Gắp thức ăn cho người khác là cử chỉ quen thuộc của mâm cơm Việt, thể hiện sự quan tâm. Con cháu gắp cho ông bà miếng cá ngon, chủ nhà gắp cho khách lần đầu tới nhà là chuyện đẹp. Nhưng gắp quá nhiều, hoặc gắp cho người không thích món đó, lại biến sự quan tâm thành gánh nặng: người được gắp phải ăn hết miếng họ không muốn để không phụ lòng.

Một nguyên tắc dễ áp dụng: gắp một lần, gắp miếng nhỏ, và chỉ gắp khi bạn biết người đó ăn được món đó. Với cấp trên ở tiệc công ty, gắp một miếng mời lúc đầu bữa là lịch sự; gắp liên tục thì dễ bị hiểu là xu nịnh và khiến người đó khó xử. Với khách nước ngoài, hỏi trước "anh có muốn thử món này không" thay vì gắp thẳng vào bát.

Khi được gắp cho mà bạn không ăn được, hãy nhận bằng một lời cảm ơn rồi ăn một ít nếu có thể. Nếu là món bạn dị ứng hoặc kiêng vì sức khoẻ, nói nhẹ ngay lúc đó: "Dạ con cảm ơn bác, con dị ứng tôm nên con xin phép ạ", rồi để miếng đó sang một bên đĩa nhỏ. Nói ngay nhẹ nhàng hơn là để người gắp phát hiện miếng thức ăn còn nguyên cuối bữa.

Việc tay của người trẻ trong mâm: xới cơm, chan canh, đưa bát

Ở mâm gia đình và cỗ quê, người trẻ ngồi gần nồi cơm thường nhận phần xới cơm cho cả mâm. Đây là việc nhỏ nhưng được người lớn để ý, vì nó cho thấy người trẻ có để tâm tới người khác hay không. Anh Long, kỹ sư trẻ ở Hà Nội lần đầu theo vợ về quê ở Ninh Bình ăn giỗ, được bố vợ khen chỉ vì xới cơm đúng thứ tự.

  1. Xới bát đầu tiên cho người cao tuổi nhất mâm, rồi lần lượt theo vai vế, bát của mình xới sau cùng.
  2. Xới vừa phải, không nén chặt, không vun cao; người lớn tuổi thường ăn ít, có thể hỏi "ông ăn lưng bát nhé" trước khi xới.
  3. Đưa bát bằng hai tay, hoặc tay phải đưa, tay trái đỡ nhẹ dưới cổ tay.
  4. Để ý bát của người lớn: thấy gần hết thì hỏi "bác ăn thêm bát nữa không ạ" thay vì để họ tự đứng dậy xới.
  5. Canh chung thì múc cho người lớn trước nếu họ ngồi xa bát canh, dùng thìa chung, múc không đầy để khỏi sánh ra mâm.

Nếu bạn ngồi xa nồi cơm, không cần giành việc xới; chỉ cần đưa bát giúp và nói lời cảm ơn khi được xới cho. Ở bàn nhà hàng có phục vụ chia cơm, các bước này gần như không cần, nhưng thói quen để ý bát của người lớn thì vẫn giữ.

Những điều nên tránh ở mâm tiệc

Phần lớn những điều dưới đây không có trong một quy định nào, nhưng người lớn tuổi ở nhiều vùng vẫn để ý. Tránh được chúng là cách đơn giản để mâm cơm êm ả.

  • Cắm đũa dựng đứng vào bát cơm: nhiều gia đình coi là điều kiêng vì giống bát cơm cúng. Khi tạm nghỉ, gác đũa ngang miệng bát hoặc lên gác đũa.
  • Gõ đũa vào bát: âm thanh này bị coi là thiếu lịch sự, gợi hình ảnh người đi xin ăn.
  • Chỉ đũa vào người khác khi nói: đặt đũa xuống rồi mới nói chuyện có cử chỉ.
  • Với tay qua người khác lấy món ở xa: nhờ người ngồi gần đưa giúp, hoặc chờ món được xoay tới.
  • Ăn xong đứng dậy ngay khi người lớn còn ăn: ngồi lại chờ, hoặc xin phép trước khi rời mâm.
  • Bưng bát một tay khi đưa cho người lớn: nhận và đưa bát, đưa đĩa cho người lớn tuổi bằng hai tay.

Mỗi vùng, mỗi gia đình có thể có thêm vài điều riêng. Khi về quê người khác, quan sát người trong nhà làm thế nào rồi làm theo là cách an toàn nhất.

Kết thúc bữa: buông đũa, mời lại và xin phép đứng dậy

Ăn xong, bạn đặt đũa ngay ngắn trên miệng bát hoặc lên gác đũa, không để đũa chéo nhau. Ở mâm gia đình, người nhỏ ăn xong trước thường nói "con xin phép" hoặc "con mời ông bà, các bác ăn tiếp ạ" rồi mới đứng dậy. Ở mâm cỗ đông người, nếu chưa ai đứng dậy, bạn nên ngồi lại thêm một lúc cho tới khi người lớn tuổi nhất buông đũa.

Ở bàn tiệc nhà hàng, khi đã no, bạn có thể ngồi lại uống nước, trò chuyện. Người chủ trì sẽ là người kết thúc bữa, thường bằng một câu "mọi người dùng thêm trái cây rồi mình về nhé". Nếu bạn buộc phải về sớm, chào riêng người chủ trì và người lớn tuổi nhất bàn, không cần chào to cả bàn.

Lỡ đứng dậy sớm khi người lớn còn ăn, bạn chỉ cần quay lại nói một câu "con xin phép ông bà, con ra phụ dọn ạ" hoặc ngồi lại. Người lớn hiếm khi trách người trẻ vì một lần quên; điều họ để ý là người trẻ có biết mà sửa hay không.

Câu hỏi thường gặp

Người lớn nhất mâm cứ bảo "ăn đi, ăn đi" mà không cầm đũa thì sao?

Bạn có thể đáp "dạ, mời bác cầm đũa trước ạ" một lần. Nếu người lớn vẫn mời, nhận lời và bắt đầu ăn, vì cứ từ chối nhiều lần sẽ kéo dài phép lịch sự thành ngượng ngùng.

Ở bàn tiệc công ty, sếp trẻ hơn mình thì ai mời ai?

Người chủ trì hoặc sếp mời cả bàn dùng bữa. Bạn đáp lời mời bằng câu "dạ mời anh, mời chị" chung cho mọi người. Không cần tính tuổi chi li, vì ở bàn công việc vai trò người mời quan trọng hơn tuổi.

Có nên gắp thức ăn cho khách nước ngoài không?

Nên hỏi trước. Nhiều khách quen tự lấy phần ăn của mình và có thể ngại khi được gắp thẳng vào bát. Giới thiệu món, mời họ thử, và để họ tự gắp là cách tôn trọng lựa chọn của khách.

Ăn cỗ ở quê có cần mời cả mâm khi mình là khách lạ không?

Có, một câu mời chung nhẹ nhàng là đủ, kể cả khi bạn không quen ai trong mâm. Câu "cháu mời các bác, các chú ăn cỗ ạ" giúp bạn được đón nhận ngay từ đầu.

Dùng thìa chung để múc canh rồi uống thẳng từ thìa đó có được không?

Không nên. Thìa chung chỉ để múc từ bát canh chung sang bát riêng. Bạn dùng thìa riêng của mình để ăn, và đặt thìa chung trở lại bát canh sau khi múc.

Đang ăn mà người lớn rời mâm thì mình có phải dừng lại không?

Không cần dừng. Bạn vẫn ăn tiếp bình thường. Khi người lớn quay lại, có thể mời lại một câu "bác ăn tiếp ạ" nếu bạn ngồi gần, như một cách đón họ trở lại mâm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138