Khi đãi khách tại nhà, khách đến sớm dưới mười lăm phút thì chủ nhà mời ngồi, mời nước, và nếu khách muốn thì giao một việc nhẹ; khách báo đến muộn thì chờ tối đa khoảng hai mươi đến ba mươi phút rồi mời những người đã có mặt dùng món đầu; khách muộn không báo thì gọi hỏi một lần sau mười lăm phút. Dù trường hợp nào, chủ nhà không trách trước mặt người khác và không bắt cả bàn nhịn đói vì một người.
Anh Lộc, chủ một xưởng gỗ ở Đồng Nai, mời ba gia đình bạn đến nhà ăn tối thứ Bảy, giờ hẹn sáu giờ rưỡi. Một gia đình đến lúc sáu giờ mười, khi anh còn đang ướp cá. Một gia đình nhắn lúc sáu giờ hai mươi rằng kẹt xe trên cầu, sẽ muộn. Gia đình thứ ba im lặng cho đến bảy giờ. Bài dưới chỉ cách anh Lộc xử lý từng trường hợp và những mốc thời gian dùng được cho bất kỳ bữa đãi nào.
Mốc thời gian dễ nhớ cho chủ nhà
Không có quy định chính thức nào về chuyện sớm muộn khi đến nhà riêng, nhưng phần đông khách và chủ ở Việt Nam thấy những mốc dưới đây là hợp lý. Mốc có thể nới với bạn thân, và nên chặt hơn khi có người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ đang đói.
| Tình huống | Mốc | Chủ nhà làm gì |
|---|---|---|
| Khách đến sớm | Sớm hơn năm đến mười lăm phút | Mời ngồi, mời nước, tiếp tục việc bếp, mời khách vào trò chuyện cùng nếu họ muốn |
| Khách đến sớm nhiều | Sớm hơn ba mươi phút trở lên | Nói thật mình chưa xong, giao khách cho người nhà, hoặc mời khách thong thả ngồi chơi |
| Khách có báo muộn | Muộn dưới ba mươi phút | Mời mọi người uống nước, ăn nhẹ; chờ rồi dọn bữa khi khách đến |
| Khách có báo muộn nhiều | Muộn hơn ba mươi phút | Dọn bữa cho người đã có mặt, để phần cho khách muộn |
| Khách muộn không báo | Sau mười lăm phút | Gọi một lần hỏi thăm; không gọi liên tục |
| Khách không đến, không báo | Sau bốn mươi lăm phút | Cất phần, ăn bình thường, không bàn tán về người vắng |
Mốc “chờ tối đa ba mươi phút” không phải để phạt khách muộn mà để bảo vệ những vị khách đúng giờ. Người đã đến đúng hẹn, có khi bỏ cả bữa chiều để đến, không nên phải chờ đói đến tám giờ tối.
Khách đến sớm khi chủ nhà chưa xong
Gia đình chị Sương đến lúc sáu giờ mười, sớm hai mươi phút, vì sợ kẹt xe nên đi sớm. Anh Lộc còn mặc áo bếp, tay dính nước ướp. Phản xạ của nhiều chủ nhà lúc này là xin lỗi rối rít và cố làm nhanh mọi việc, kết quả là món ăn bị vội và khách thì áy náy.
Cách tốt hơn là ra mở cửa, chào bình thường, nói thật và nhẹ: “Anh chị đến đúng lúc em đang ướp cá, anh chị vào ngồi uống nước, mười lăm phút nữa em ra.” Rồi giao khách cho vợ hoặc con lớn, bật quạt, mời nước, đưa đĩa trái cây. Không cần thay đổi kế hoạch bếp vì một vị khách đến sớm.
Một số khách thích vào bếp phụ, đặc biệt là bạn thân hoặc phụ nữ lớn tuổi quen việc bếp núc. Nếu khách đề nghị, chủ nhà có thể giao một việc nhẹ không làm bẩn quần áo: nhặt rau, xếp đũa, cắt trái cây. Không giao việc chiên xào, rửa nồi hay thứ gì khiến khách phải đứng cạnh bếp nóng. Nếu khách không đề nghị thì không nhờ.
Riêng khách đến sớm hơn ba mươi phút trở lên, chủ nhà nói thẳng hơn một chút: “Nhà em chưa xong đâu anh chị ạ, anh chị ngồi chơi, coi như nhà mình nhé.” Câu này không phải trách mà là báo cho khách biết mình không bị bắt tiếp ngay, cả hai bên đều nhẹ người.
Khách báo đến muộn: chờ và giữ món thế nào
Gia đình anh Phong nhắn lúc sáu giờ hai mươi: kẹt xe, chắc muộn khoảng hai mươi lăm phút. Đó là trường hợp dễ xử lý nhất vì chủ nhà có thông tin. Các bước anh Lộc làm:
- Trả lời tin nhắn ngay, ngắn và không trách: “Không sao anh, đi cẩn thận nhé, cả nhà chờ.” Người đang kẹt xe đã đủ áy náy rồi.
- Báo cho những người đã có mặt: “Nhà anh Phong kẹt xe, tầm bảy giờ mới tới, mình uống nước ăn nhẹ chờ một chút nhé.”
- Mang ra một đĩa ăn nhẹ không làm no: lạc rang, bánh tráng, rau củ chấm. Mục đích là để trẻ nhỏ và người lớn tuổi không đói, không phải bữa phụ.
- Giữ các món làm trước ở nhiệt độ thích hợp: món kho, món hầm để lửa liu riu hoặc tắt bếp đậy nắp; món chiên giòn và rau xào thì chưa nấu, chờ khách gần đến mới làm.
- Nếu đến mốc ba mươi phút mà khách vẫn chưa tới, mời mọi người vào bàn dùng món đầu, để riêng một phần cho khách muộn.
- Khi khách tới, chủ nhà đứng dậy ra đón, mời ngồi, rót nước, và chỉ khi đó mới làm nốt món nóng.
Điều quan trọng ở bước cuối: khách đến muộn cần cảm thấy bữa ăn vẫn chờ họ ở một mức nào đó, chứ không phải họ chen vào bữa ăn đã xong. Món nóng làm nốt khi họ tới chính là cử chỉ đó.
Khách muộn mà không báo: gọi hay chờ
Gia đình thứ ba là nhà anh Hiển, không nhắn gì. Đến sáu giờ bốn mươi lăm, anh Lộc gọi một cuộc. Câu mở đầu nên là hỏi thăm chứ không phải hỏi tội: “Anh Hiển ơi, anh chị đi tới đâu rồi, có cần em chỉ đường không?” Câu này cho khách cơ hội nói thật, dù là quên, nhầm ngày hay có việc đột xuất, mà không phải xin lỗi quá nhiều.
Nếu khách không nghe máy, chủ nhà nhắn một tin ngắn rồi dừng. Gọi liên tục năm sáu cuộc không làm khách đến nhanh hơn, mà khi khách xem lại điện thoại sẽ thấy bị dồn ép. Có thể họ đang lái xe và chính tin nhắn ngắn mới là thứ an toàn để đọc khi dừng đèn đỏ.
Với những người đã có mặt, chủ nhà chỉ cần nói: “Nhà anh Hiển chắc có việc, mình ăn trước nhé.” Không đoán, không bình luận về chuyện người vắng mặt hay trễ hẹn. Những vị khách khác đều biết rằng một lúc nào đó chính họ cũng có thể bị muộn, và họ sẽ nhớ chủ nhà đã nói về người vắng mặt thế nào.
Hôm đó nhà anh Hiển đến lúc bảy giờ mười, nhầm giờ hẹn là bảy giờ. Anh Lộc cười, nói “Thế là vừa kịp món cá”, rồi mời ngồi. Chuyện nhầm giờ không được nhắc lại thêm lần nào trong cả buổi tối.
Khi khách muộn bước vào giữa bữa
Khoảnh khắc khách muộn bước vào khi mọi người đã ăn là lúc dễ ngượng nhất cho cả hai bên. Chủ nhà xử lý gọn bằng vài việc:
- Đứng dậy ra đón, không gọi vọng từ bàn ăn. Người nhà tiếp tục mời những khách khác ăn.
- Giới thiệu nhanh khách muộn với người chưa quen, giữ lời giới thiệu ngắn hơn bình thường để không dừng bữa của cả bàn quá lâu.
- Đưa khách vào chỗ đã chừa sẵn. Chỗ ngồi của khách muộn luôn phải được giữ trống, không để người khác kéo ghế sang hay đặt đồ lên.
- Mang phần món đã để riêng ra, cộng món nóng làm nốt. Đừng để khách muộn ăn những đĩa còn sót lại của cả bàn.
- Tóm tắt câu chuyện đang diễn ra trong một câu để khách muộn bắt nhịp: “Mọi người đang kể chuyện đi biển hè rồi anh ạ.”
- Không nói câu kiểu “Phạt ba ly vì tội đến muộn”. Lời đùa đó đẩy khách vào chỗ phải uống rượu bia, trong khi họ có thể đang lái xe hoặc không uống được.
Nếu cả bàn đã sang món tráng miệng, chủ nhà vẫn mời khách muộn ăn món chính trước, và những người khác có thể ngồi lại trò chuyện cùng. Đừng dọn tráng miệng cho khách muộn khi họ chưa ăn gì.
Phòng trước từ lúc mời: giờ hẹn rõ, nhắc lại đúng lúc
Phần lớn chuyện sớm muộn bắt nguồn từ giờ hẹn mơ hồ. Câu “tối thứ Bảy qua nhà em ăn cơm nhé” khiến mỗi gia đình hiểu một giờ khác nhau: nhà có con nhỏ hiểu là năm rưỡi, nhà đi làm về muộn hiểu là bảy giờ. Nhà anh Hiển đến muộn chính vì lời mời của anh Lộc chỉ nói “tầm sáu bảy giờ”.
Lời mời nên có một giờ cụ thể và nói rõ đó là giờ gì: giờ đến để ngồi chơi hay giờ bắt đầu ăn. Câu mẫu: “Anh chị đến tầm sáu giờ rưỡi, mình ngồi uống nước, bảy giờ ăn nhé.” Khoảng đệm nửa tiếng giữa giờ đến và giờ ăn chính là chỗ hấp thụ chuyện kẹt xe, tìm chỗ gửi xe, đón con muộn, mà không ai phải chờ đói.
Một tin nhắn nhắc vào trưa hôm đãi, ngắn và kèm địa chỉ, giúp khách xếp lịch đi đường: “Tối nay sáu rưỡi anh chị nhé, nhà em ở số mười hai, có chỗ để xe ô tô trong hẻm.” Tin nhắc không nên mang giọng giục giã; mục đích là để khách khỏi phải mở lại tin cũ tìm địa chỉ.
Với khách ở xa hoặc khách lần đầu đến nhà, chủ nhà gửi kèm một mốc dễ nhận ra gần nhà, chẳng hạn một ngã ba có cây lớn hoặc cổng trường. Khách đỡ lạc đường là đỡ được mười lăm phút muộn mà không ai có lỗi.
Lỡ sai thì gỡ thế nào
Lỡ tỏ ra bực khi khách đến sớm. Nếu đã lỡ nói câu kiểu “Sao anh chị đến sớm thế”, hãy gỡ ngay bằng một câu ấm: “Đến sớm càng vui, anh chị vào đây ngồi với em.” Rồi mời nước và để khách ngồi gần bếp trò chuyện.
Lỡ bắt cả bàn chờ quá lâu. Khi nhận ra mọi người đã đói, đừng chờ thêm. Mời vào bàn ngay, nói rõ đã để phần cho người đến muộn. Một câu xin lỗi ngắn với những người đã chờ là đủ.
Lỡ trách khách muộn trước mặt người khác. Sau đó, trong bữa, nói riêng với khách một câu nhẹ, chẳng hạn “Lúc nãy em đùa hơi quá, anh đừng để bụng”. Câu nhận lỗi riêng có tác dụng hơn một lời đính chính trước cả bàn.
Món ăn nguội vì chờ lâu. Hâm nóng lại những món hâm được, bỏ qua món chiên đã mềm, nói thật là món đó ngon hơn khi vừa làm. Khách sẽ thông cảm hơn với một món bị bỏ đi so với một món nguội được cố bày lên.
Câu hỏi thường gặp
Khách đến nhà sớm hơn giờ hẹn có phải là thiếu lịch sự không?
Đến sớm năm đến mười phút là bình thường, nhiều người đi sớm để tránh kẹt xe. Đến sớm hơn nửa tiếng thì gây khó cho chủ nhà, khách lịch sự sẽ đợi ở gần đó hoặc nhắn hỏi trước. Chủ nhà dù vậy vẫn nên đón tiếp vui vẻ.
Nên chờ khách đến muộn bao lâu rồi mới ăn?
Mốc phổ biến là chờ khoảng hai mươi đến ba mươi phút, có mang ra món ăn nhẹ cho người đã có mặt. Quá mốc đó thì mời mọi người dùng bữa và để riêng phần cho khách muộn, đặc biệt khi có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
Khách không đến mà không báo thì chủ nhà nên làm gì?
Gọi hỏi thăm một lần, nhắn một tin ngắn nếu không liên lạc được, rồi ăn bình thường với những người có mặt. Hôm sau nếu vẫn chưa có tin, hỏi thăm xem có chuyện gì không thay vì trách móc.
Có nên nhờ khách đến sớm vào bếp phụ không?
Chỉ khi khách tự đề nghị, và chỉ giao việc nhẹ không làm bẩn quần áo như nhặt rau, xếp đũa, bày trái cây. Không giao việc đứng bếp nóng hay rửa nồi. Nếu khách không đề nghị, mời họ ngồi chơi uống nước.
Giữ món ăn thế nào khi phải chờ khách lâu?
Món kho, hầm, canh để lửa nhỏ hoặc tắt bếp đậy nắp, hâm lại khi dọn. Món chiên, xào và rau luộc thì chưa làm, chờ khách gần đến mới nấu. Gỏi trộn thì để riêng nước trộn, chỉ trộn ngay trước khi ăn.
Khách đến muộn có nên được mời uống bù không?
Không nên. Lời đùa phạt ly vì đến muộn đẩy khách vào thế khó, nhất là khi họ lái xe hay không uống rượu bia. Chủ nhà chỉ cần mời khách ngồi, ăn uống thoải mái như mọi người, không nhắc lại chuyện muộn.